🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:01:03 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवहार

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवहार

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवहार

अर्थ: चोर

संस्कृत: ग्राहः · पर्याय: ग्राह

व्युत्पत्ति: अव्+हृ+ण (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अवहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + हृ + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अवहार (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअवहारःअवहारौअवहाराः
द्वितीयाअवहारम्अवहारौअवहारान्
तृतीयाअवहारेणअवहाराभ्याम्अवहारैः
चतुर्थीअवहारायअवहाराभ्याम्अवहारेभ्यः
पञ्चमीअवहारात् / अवहाराद्अवहाराभ्याम्अवहारेभ्यः
षष्ठीअवहारस्यअवहारयोःअवहाराणाम्
सप्तमीअवहारेअवहारयोःअवहारेषु
सम्बोधनहे अवहारहे अवहारौहे अवहाराः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवहार
अवहार
avahāra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
ग्राह (1.10.21) ग्राह
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवहार संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. जलहस्ति । सूँस ।
२. जोर । तस्कर (को॰) ।
३. आमंत्रण
४. युद्धक्षेत्र से वापस होना (को॰) ।
५. संधि । शस्त्रविराम । (को॰)
६. धर्मत्याग ।
७. समीप लाने के योग्य या अनुकूल (को॰) ।
८. अपहरण (को॰) ।
९. वापस करना (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अव-हार m. truce, suspension of arms, MBh.; cessation of playing &c., Kathās.
summoning, inviting, L.
a thief, L.
a marine monster, L.
(= धर्मान्तर) apostacy, abandoning a sect or cast (?), L.
(= अपनेतव्य-द्रय ओर् उपन्˚) a tax, duty (?), L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (106,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवहारः [अवहृ-कर्तरि ण P. III. 1. 141] 1 A thief. --2 A shark, a waterelephant. --3 Taking away the wealth of invited Brāhmaṇas. --4 Temporary cessation of hostilities, suspension of arms, truce. --5 Removing to the camp; ततोऽवहारं सैन्यानां तव तेषां च भारत Mb. --6 Cessation, stop (in general). --7 Summoning, inviting. --8 Any object fit to be brought near (उपनेतव्यं). --9 Apostacy, abandoning a sect or caste. --10 Re-delivery, redeeming.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0192-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवहार पु० अव + हृ--कर्त्तरि ण । १ चौरे, २ ग्राहनामके जलजन्तुभेदे (हाङ्गोर) च । भावे घञ् । ३ निमन्त्रितवि- प्रादिभ्यो द्रव्यहरणे । ४ स्थानान्तरनयने सैन्यानां युद्धस्थानात् ५ शिविरनयने च । “ततोऽवहारं सैन्यानां तव तेषाञ्च मारत!” भा० भी० प० ६ विरामे ७ निवृत्तौ च “क्रियता- मवहारोऽस्माद्युद्धाद्ब्राह्मणसंवृतात्” भा० आ० प० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0447,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवहारः, पुं, (अव + हृ + घञ् ।) चोरः । द्यूत- युद्धदिविश्रामः । निमन्त्रणं । उपनेतव्यद्रव्यं । [] ग्राहनामजलजन्तुः । इति विश्वमेदिन्यौ । धर्म्मा- न्त रं । इति शब्दरत्नावली ॥ (आह्वानम् । स्वध- र्म्मपरित्यागपूर्व्वकधर्म्मान्तरग्रहणम् । प्रत्यर्पणम् ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-130-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवहारअवहार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: हार (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: अव + हृ + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवहार 📚 ➤ चोर
संस्कृत: ग्राहः · पर्याय: ग्राह

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवहार 📚जलहस्ति । सूँस🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अवहार

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • अवहार: अव्+हृ+ण (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें