🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:07:56 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अवागी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अवाक्+ई

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अवाक्

अर्थ: नीचे की ओर

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. अवाच् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. अवाच् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  4. अवाच् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  5. अवाच् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  6. अवाच् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  7. अवाच् (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  8. अवाच् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

ई

अर्थ: खिन्नता

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. इ (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  3. इ (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अवाक्
अवाक्
avāk
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
गूँगा (3.1.13) मूक
पूर्व आदि दिशा, देश और काल के लिये (3.4.23) प्राक् · उदक् · प्रत्यक्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अवाक् वि॰ [सं॰]
१. चुप । मौन । चुपचाप ।
२. निचे मुख किए हुए । अधोमुख ।
२. स्तब्ध । जड़ । स्तंभित । चकित । विस्मित ।
३. दक्षिण का । दक्षिणी [को॰] । क्रि॰ प्र॰— रहना ।— होना । यौ.— अवाङ् मनसगोचर= जिसका न वर्णन हो सके और न चिंतन । वारणी और मन परे, जैसे ईश्वर ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवाक् See 1. अ-वा and आवाञ्च्.
अवाक् (अवाक्), ind., see s.v.
अवाक् ind. downwards, headlong, ĀśvGṛ.; Kauś.; Mn. viii, 75.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (106,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अवाक् ind. 1 Downwards. --2 Southern, southward. --Comp. --ज्ञानं disrespect. --पुष्पी [अवाक् अधोमुखं पुष्पमस्याः] N. of a plant Anethum Sowa Roxb (अधःपुष्पी). --भागः the part below. --भव a. southern. --मुख a. (खी f.) {1} looking downwards, with the face hung downwards; अवाङ्मुखस्योपरि पुष्पवृष्टिः R. 2. 60; [] तस्थुस्तेऽवाङ्मुखाः सर्वे 15. 78. {2} headlong. --(खः) N. of a weapon. --शाखः [अवाच्यः शाखा अस्य] ‘having the branches turned downwards’, epithet of the sacred fig-tree (अश्वत्थ). --शिरस् a. having the head hung downwards; स मूढो नरकं याति कालसूत्रमवाक्शिराः Ms. 3. 249, 8. 94, 11. 74.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0193-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अवाक्, [च्] त्रि, (नास्ति वाक् यस्य सः ।) वाक्य- रहितः । इत्यमरः ॥ वोवा इति भाषा । क्विबन्त- वच्धातोर्नञ्समासेऽयं प्रयोगः ॥ दक्षिणं । अधो मुखं । एतदर्थयोः अवपूर्व्वान्चधातोः प्रयोगः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-130-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अवाक्" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अवाक्अव्ययम् 📚
अन्य सम्भावना: अवाच् (नपुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | अवाच् (नपुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
ईअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अवाक् 📚 ➤ नीचे की ओर

ई 📚 ➤ खिन्नता

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अवाक् 📚चुप । मौन । चुपचाप🟠🔵🟣🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
अवागीअवाक् + ईजश्त्व झलां जशोऽन्ते (८.२.३९)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें