🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:02:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अशनिः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अशनिः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अशनिः

अर्थ: इन्द्र का वज्र

संस्कृत: इन्द्रस्य वज्रायुधम् · पर्याय: ह्रादिनी, वज्र, कुलिश, भिदुर, पवि

व्युत्पत्ति: अश्नुते संहति - अश्+अनि

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अशनि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अशनि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अशनि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअशनिःअशनीअशनयः
द्वितीयाअशनिम्अशनीअशनीन्
तृतीयाअशनिनाअशनिभ्याम्अशनिभिः
चतुर्थीअशनयेअशनिभ्याम्अशनिभ्यः
पञ्चमीअशनेःअशनिभ्याम्अशनिभ्यः
षष्ठीअशनेःअशन्योःअशनीनाम्
सप्तमीअशनौअशन्योःअशनिषु
सम्बोधनहे अशनेहे अशनीहे अशनयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अशनि
अशनि
aśani
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
वज्र के और नाम (1.1.58) शतकोटि · स्वरु · शम्ब · दम्भोलि
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अशनि संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. वज्र । बिजली ।
२. बिजली की चमक [को॰] ।
३. महास्त्र [को॰] ।
४. स्वामी । मालिक [को॰] ।
५. इंद्र [को॰] ।
६. अग्नि [को॰] । यौ॰—अशनिदंड़=वज्र । बिजली । अशनिपात=वज्रपात ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अशनि f. (rarely m., R.; Pāṇ., Sch.) the thunderbolt, a flash of lightning, RV. &c.
the tip of a missile, RV. x, 87, 4
(in astronomy) a subdivision of the phenomena called Ulkās, VarBṛS.
a hailstone, Kauś.
अशनि m. one of the nine names of Rudra, PārGṛ.
N. of Śiva, MBh. xiii
अशनि (अयस्), m. pl. N. of a warrior tribe, (g. पर्श्व्-आदि, q.v.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (112,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अशनिः m. f. [अश्नुते संहति, अश् अनि Uṇ. 2. 101] 1 Indra's thunderbolt; शक्रस्य महाशनिध्वजं R. 3. 56. --2 Flash of lightning; अनुवनमशनिर्गतः Sk.; अशनिः कल्पित एष वेधसा R. 8. 47; अशनेरमृतस्य चोभयोर्वशिनश्चांबुधराश्च योनयः Ku. 4. 43. --3 A missile. --4 The tip of a missile. --5 A sacrificial rite (अनुयाज) to kill an enemy. --6 A master. --निः m. 1 Indra. --2 Fire. --3 Fire produced from lightning.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0200-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशनि पु० स्त्री अश्नुते संहन्ति अश--अनि । १ मेघोत्पन्ने १ ज्योतिषि २ इन्द्रे “स्तनयित्नुरेवेन्द्रो यज्ञः प्रजापतिः कतमः स्तनयित्नुरशनिः” शत० ब्रा० शत्रु घातके ३ अनुयाजे “अशनिरेव प्रथमोऽनुयाज” इत्युपक्रम्य “अशनि- रिन्द्रोऽवहन्ति” शत० ब्रा० ४ इन्द्रास्त्रे वज्रे, प्रस्तरवर्षिणि ५ उल्काविशेषे, ६ विद्युति च । “अशनेरमृतस्य चोभयो- र्वशिनश्चाम्बुघराश्च योनयः कुमा० ७ अग्नौ ८ विद्युदग्नौ “तमब्रवीदशनिरसीति तद्यदस्य तन्नामाकरोद्विद्युत्तद्रू- पमभवद्विद्युद्वा अशनिस्तस्माद्यं विद्युद्धन्त्यशनिरबधीदि- त्याहुः” शत० ब्रा० । वज्रं च वृत्तासुरबधार्थमिन्द्रेण दधीचोऽस्थीनि गृहीत्वा विश्वकर्म्मणा कारितमिति भाग० ६ स्क० । “मघवन्! याहि भद्रं वोदध्यञ्चमृषि- सत्तमम् । विद्याब्रततपःसारं गात्रं याचत मा चिरम् । स वा अधिगतो दध्यङ्ङश्विभ्यां ब्रह्म निष्कलम् । यद्वा अश्वविरोनाम तयोरमरतां व्यधात् । दध्य- ङ्ङाथर्व्वणस्त्वष्ट्रे वर्म्माभेद्यं मदात्मकम् । विश्वरूपाय- यत् प्रादात्त्वष्टा यत्त्वमधास्ततः । युष्मभ्यं याचितोऽश्विभ्यां धर्मज्ञोऽङ्गं स दास्यति” । ततस्तैरायुधश्रेष्ठो विश्वकर्मविनि- र्म्मितः । येन वृत्रशिरो हर्त्ता मत्तेजौपवृंहितः” । इति विष्णुनोक्तेनेन्द्रेण तथा कृते स आह “तथाभियाचितो देवैरृषिरायर्वणो सहान् । मोदमान उवाचेदं प्रहसन्निव भारत! । अपि वृन्दारकायूयं न जानीत शरी- [] रिणाम् । संस्थायां यस्त्वभिद्रोहो दुःसहश्चेतनापहः । जिजीविषूणां जीवानामात्मा प्रेष्ठैहेप्सितः । कौत्सहेत तं दातुं भिक्षमाणाय जिष्णवे” इति दधीचोक्ते देवैः पुनरुक्तम् यथा “किं नु तद्दुस्त्यजं ब्रह्मन्! पुंसां भूतानु कम्पिनाम् । भवद्विधानां महतां पुण्यश्लोकैककर्मणाम् । नूनं स्वार्थपरोलोको न वेद परसङ्कटम् । यदि वेद न याचेत नेति नाह यदीश्वरः । इत्युक्ते दधीचोक्तम् “धर्मं वःश्रोतुकामेन यूयंमे प्रत्युदाहृताः । एष वः प्रियमात्मानं दुस्त्यजं सन्त्यजाम्यहम् । योऽध्रुवेणात्मना नाथा! न धर्भं न यशः पुमान् । ईहेत भूतदयया स शोच्यः स्थावरैरपि । एतावानव्ययोधर्म्मः पुण्यश्लौकैरुपासितः । योभूतशोक- हर्षाभ्यामात्मा शोचति हृष्यति आ अहो दैन्यमहोकष्टं पारक्यैः क्षणमङ्गुरैः । यन्नोपकुर्य्यादस्वार्थैर्मर्त्यः स्वज्ञाति- विग्रहैः । श्रीवादरायणिरुवाच । “एवं कृतव्यवसितो दध्यङङाथर्व्वणस्तनुम् । परे भगवति ब्रह्मन्ना- त्मानं सन्नयन् जहौ । गताक्षासुमनोबुद्धिस्तत्त्वदृग् ध्वस्तबन्धनः । आस्थितः परमं योगं न देहं बुबुधे- प्सितम् । अथेन्द्रो वज्रमुद्यम्य निर्म्मितं विश्वक- र्म्मणा । मुनेः शक्तिभिरुत्सिक्तं भगवत्तेजसान्वितम्” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0474-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अशनिः, पुं, स्त्री, (अश्नाति सङ्घातं करोति । अश + अनिः ।) वज्रं । इत्यमरः । विद्युत् ॥ (“अथवा मम भाग्यविप्लवादशनिः कल्पित एष वेधसा” इति रघुवंशे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-136-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अशनि" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अशनिःअशनि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अशनि (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अशनिः 📚 ➤ इन्द्र का वज्र
संस्कृत: इन्द्रस्य वज्रायुधम् · पर्याय: ह्रादिनी, वज्र, कुलिश, भिदुर, पवि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अशनि 📚वज्र । बिजली🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अशनि
वज्र के और नाम (१.१.५८) — शतकोटि, स्वरु, शम्ब, दम्भोलि

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें