🕉️ 21 November 2026, Saturday · 06:46:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अष्टका

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अष्टका

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अष्टका

अर्थ: आठ भागों वाला , आठ तह वाला

व्युत्पत्ति: अष्टन्+कन् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अष्टका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अष्टका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  3. अष्टका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन
  4. अष्टक (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन
  5. अष्टका (स्त्री.) — सम्बोधन, बहुवचन
  6. अष्टक (पुं.) — सम्बोधन, बहुवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अष्टका (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअष्टकाअष्टकेअष्टकाः
द्वितीयाअष्टकाम्अष्टकेअष्टकाः
तृतीयाअष्टकयाअष्टकाभ्याम्अष्टकाभिः
चतुर्थीअष्टकायैअष्टकाभ्याम्अष्टकाभ्यः
पञ्चमीअष्टकायाःअष्टकाभ्याम्अष्टकाभ्यः
षष्ठीअष्टकायाःअष्टकयोःअष्टकानाम्
सप्तमीअष्टकायाम्अष्टकयोःअष्टकासु
सम्बोधनहे अष्टकेहे अष्टकेहे अष्टकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अष्टका
अष्टका
aṣṭakā
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अष्टका संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. अष्टमी ।
२. अगहन, पूस, माघ और फागुन महीने की कृष्ण अष्टमी । इस दिन श्राद्ध करने से पितरों की तृप्ति होती है ।
३. अष्टमी के दिन का कृत्य । अष्टका याम ।
४. अष्टका में कृत्य श्राद्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टका f. the eighth day after full moon (especially that in the months Hemanta and Śiśira, on which the progenitors or manes are worshipped, ĀśvGṛ.; Mn. &c.; अष्टका is therefore also a N. of the worship itself or the oblations offered on those days, Kauś. &c.), AV. xv, 16, 2; ŚBr. &c.
a N. of the Acchodā river, MatsyaP.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (117,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टका स्त्री अश्नन्ति पितरोऽस्यां तिथौ अश--तकन् । “अष्टका पितृदैवत्ये” इत्यजादिपाठात् न इत्त्वम् । “अष्टका तु समाख्याता सप्तम्यादिदिनत्रयम्” इत्युक्त- लक्षणे १ सप्तम्यादिदिनत्रये, २ दिनत्रयसाध्ये कर्मधेदे च तच्चा- श्वलायन गृ० दर्शितम् तदपि पौषमाघफाल्गुनानां कृष्ण सप्तम्यादिषु कर्त्तव्यं तत्र प्रधानमष्टमी, सप्तम्यामारम्भः अष्टम्यां कृत्यं नवम्यामन्यष्टकेति भेदः । “अमावास्या चतुर्द्दश्योः पौर्णमास्यष्टकासु च” “अष्टकासु त्वहोरात्रमृत्वन्तासु च रात्रिषु” इति च मनुः तच्च न पितृमात्रदैवत्यम् अन्यदैवत्य- मपि यथाह “पित्र्यदानाय मूले स्युरष्टकास्तिस्र एव च । कृष्णपक्षे वरिष्ठाहि पूर्व्वा चैन्द्री हि भाष्यते । प्राजापत्था द्वितीया स्यात् तृतीया वैश्वदेविकी । आद्या पूपैः सदा कार्य्या मांसैरन्या भवेत्तथा । शाकैः कार्य्या तृतीया स्यादेष द्रव्यगतो विधिः वायु० पुरा० । मूले प्रधानस्थाने अमावस्या हि श्राद्धस्य प्रधानं कालः तद्वदिति [] यावत् रघु० । पश्वभावे स्थालीपाकेन कार्य्यं “अपि वा स्थालीपाकं कुर्व्वीतेति” गोभिलः । एतद्विधानन्तु “स्थालीपाकं पशुस्थाने कुर्य्यात् यद्यानुकल्पिकम् । श्रपयेत्तं सवत्सायास्तरुण्या गोः पयस्यनु” छन्दोग- परिशि० । अन्विति ओदनचरोः पश्चात् । अत- एव । “पितरः स्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च । तस्मा- द्दद्यात् सदोद्युक्तो विद्वत्सु ब्राह्मणेषु च” शाता० । तस्मादन्नं प्रधानं पूपादिकन्तूपकरणत्वेन शक्तानामावश्यकं, सदेति श्रवणात् । “अमावस्याष्टका वृद्धिः कृष्णपक्षेऽ- यनद्वयम्” । “पौषमासस्य रोहिण्यामष्टकायामथापि बा” या० स्मृ० । अत्रायं भेदः हेमन्तशिशिरयोश्चतुर्ण्णामपर- पक्षाणामष्टमीष्वष्टका एकस्यां वा” आश्व० सू० उक्तेः समर्थासमर्थभेदेन चतुर्षु मासेषु कृष्णाष्टमीषु एकस्यां वा अष्टका कार्य्येति । आग्रहायण्या ऊर्द्ध्वं तिसृष्वष्टकासु” स्मृत- न्तरात्तथात्वम् । अन्वष्टकाशब्दे विवृतमेतत् । अष्टपरिमा- णमस्याः कन् । अजादिपाठा० टाप् पितृदैवत्ये इति अस्य प्रायिकत्वात् क्षिपका० नेत्त्वम् । ४ अष्टमीतिथिमात्रे “अमावास्या गुरुंहन्ति शिष्यं हन्ति चतुर्द्दशी । ब्रह्माष्टका पौर्णमास्यौ तस्मात्ताः परिवर्ज्जयेत्” मनुः एतद्भिन्नाया स्त्रियामष्टिका अत इत्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0517-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टका, स्त्री, (अश्नन्ति पितरोऽस्याम् । अश् + तकन् ।) श्राद्धविशेषः । तिथिभेदः । तद्यथा । गौणचान्द्रपौषमाघफाल्गुनमासीयकृष्णाष्टमी । आश्विनकृष्णाष्टमी च । एतासु श्राद्धमावश्यकं । यथा । आग्रहायण्या ऊद्ध्वं तिसृषु कृष्णाष्ट- मोषु श्राद्धानि नित्यानि । यथा गोभिलः । “अष्टका योर्द्ध्वमाग्रहायण्यास्तमिस्राष्टमी” । इति । ब्रह्मपुराणे । “पित्र्यदानाय मूले स्युरष्टकास्तिस्र एव च । कृष्णपक्षे वरिष्ठा हि पूर्व्वा चैन्द्रो विभाव्यते ॥ प्राजापत्या द्वितीया स्यात् तृतीया वैश्वदेवकी । आद्या पूपैः सदा कार्य्या मांसैरन्या भवेत्तथा ॥ शाकैः कार्य्या तृतीया स्यादेष द्रव्यगतो विधिः” । मूले प्रधानस्थाने अमावास्यायां अमावास्या हि श्राद्धस्य प्रधानकालस्तद्वदिति यावत् । ऐन्द्री साग्नेरिन्द्रदेवताकयागसम्बन्धात् । एवं प्राजापत्था [] वैश्वदेवकी च । मांसैः पशोः । तथा च गोभिलः । “यद्युवाल्पतरसम्भारः स्यात्तदापि पशुनैव कु- र्य्यात्” इति । यद्युवेति निपातसमुदायो यद्यर्थे पशुरपि छाग एव । छागोऽनादेशे पशुः । इति गौतमात् । न च तैष्या ऊर्द्ध्वमष्टम्यां गौः । इति गोभिलसूत्रेण गवोपदेशात् कथमनुपदिष्टत्व- मिति वाच्यं । तदसम्भवे पशुरित्यनेन यः पशु- रुपदिष्टस्तस्य विशेषतोऽनुपदिष्टत्वात् । तैषी पौषी । वस्तुतस्तु हरिवंशे मृगोऽपि विहितः । यथा, -- “इक्ष्वाकुस्तु विकुक्षिं वै अष्टकायामथादिशत् । मांसमानय श्राद्धाय मृगं हत्वा महाबलः” ॥ इति । स्त्रिया बधाभावमाह सएव । “अबध्याञ्च स्त्रियं प्राहुस्तिर्य्यग्योनिगतामपि” । एतदर्द्धं ब्रह्मपुराणेऽपि । आरण्यानामगस्त्य- प्रोक्षितत्वं वक्ष्यते । पश्वभावे स्थालोपाकेन । यथा गोभिलः । “अपि वा स्थालीपाकं कुर्ब्बीत” । इति । तद्विधानन्तु । “स्थालीपाकं पशुस्थाने कुर्य्याद्यद्यानुकल्पिकं । श्रपयेत्तं सवत्सायास्तरुण्या गोः पयस्यनु” ॥ इति छन्दोगपरिशिष्टोक्तं ग्राह्यं । अन्विति ओ- दनचरोः पश्चात् । अतएव सातातपः । “नवोदके नवान्ने च गृहप्रच्छादने तथा । पितरः स्पृहयन्त्यन्नमष्टकासु मघासु च ॥ तस्माद्दद्यात् सदा युक्तो विद्वत्सुं ब्राह्मणेषु च” । तस्मादन्नं प्रधानं । पूपादिकन्तूपकरणत्वेन शक्ताना- मावश्यक उभयत्र सदेति श्रवणात् । तथा च । “नित्यं सदा यावदायुर्न कदाचिदतिक्रमेत् । उपेत्यातिक्रमे दोषश्रुतेरत्यागदर्शनात् ॥ फलाश्रुतेर्व्वीप्सया च तम्नित्यमिति कीर्त्तितं” । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥ गोणचान्द्रपौषस्य कृष्णाष्टमी पूपाष्टका । गौण- चान्द्रमाघस्य कृष्णाष्टभी मांसाष्टका । गौण- चान्द्रफाल्गुनस्य कृष्णाष्टमी शाकाष्टका । केषाञ्चि- न्मते गौणचान्द्राश्विनस्य कृष्णाष्टमी अष्टकापद- वाच्या । तासु क्रमात् पूपमांसशाकैः षाट्पौरु- षिकं श्राद्धं कर्त्तव्यं । इति ब्रह्मवायुविष्णुधर्म्मोत्तर- पुराणानि ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-148-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अष्टकाअष्टका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अष्टका (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, बहुवचन | अष्टका (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, बहुवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अष्टका 📚 ➤ आठ भागों वाला , आठ तह वाला

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अष्टका 📚अष्टमी🟠🔵🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अष्टका: अष्टन्+कन् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें