🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:29:29 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अष्टन्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अष्टन्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अष्टन्

अर्थ: अश् व्याप्तौ कनिन् तुट् च आठ

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अष्टन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अष्टन् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अष्टन् (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअष्टअष्टनीअष्टानि
द्वितीयाअष्टअष्टनीअष्टानि
तृतीयाअष्टनाअष्टभ्याम्अष्टभिः
चतुर्थीअष्टनेअष्टभ्याम्अष्टभ्यः
पञ्चमीअष्टनःअष्टभ्याम्अष्टभ्यः
षष्ठीअष्टनःअष्टनोःअष्टनाम्
सप्तमीअष्टनिअष्टनोःअष्टसु
सम्बोधनहे अष्टन् / हे अष्टहे अष्टनीहे अष्टानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अष्टन्
अष्टन्
aṣṭan
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टन् अष्टौ [RV.; AV. &c.] or अष्टा [RV. viii, 2, 41] or अष्ट [RV. x, 27, 15; AV. &c.] pl. eight (other forms are: gen. अष्टानाम्, Mn. &c.; instr. अष्टभिस्, RV. ii, 18, 4; ŚBr. &c.; loc. अष्टासु, ŚBr. &c.);
अष्टन् [Lat. octo; Gk. ὀκτώ. Goth. ahtau; Mod. Germ. acht; Eng. eight; Lith. asztůni; Slav. osmj.]
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (116,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टन् num. a. [अश्-व्याप्तौ कनिन् तुट् च Uṇ. 1. 154.] (nom. acc. अष्ट-ष्टौ) Eight. It often occurs in comp. as अष्टा with numerals and some other nouns; as अष्टादशन्, अष्टाविंशतिः, अष्टापद &c. [cf. L. octo; Gr. okto; Zend. [] astan; Pers. hasht.]. --Comp. --अक्षर a. consisting of eight letters or parts. --(रः) N. of a metre. --अंग a. consisting of eight parts or members. --(गं) {1} the eight parts of the body with which a very low obeisance is performed; ˚पातः, --प्रणामः, साष्टांगनमस्कारः a respectful obeisance made by the prostration of the eight limbs of the body; साष्टांगपातं प्रणनाम fell prostrate on the ground in reverence; (जानुभ्यां च तथा पद्भ्यां पाणिभ्यामुरसा धिया । शिरसा वचसा दृष्ट्या प्रणामोऽ ष्टांग ईरितः). {2} the 8 parts of yoga or concentration; यमो नियमश्चासनं च प्राणायामस्ततः परं । प्रत्याहारो धारणा च ध्यानं सार्धं समाधिना । अष्टांगान्याहुरेतानि योगिनां योगसिद्धये ॥. {3} materials of worship taken collectively. {4} the eight parts of every medical science; (they are: --शल्यं, शालाक्यं, कायचिकित्सा, भूतविद्या, कौमारभृत्यं, अगदतंत्रं, रसायनतंत्रं, and वाजीकरणतंत्रं). {5} the eight parts of a court; {1} the law, {2} the judge, {3} assessors, {4} scribe, {5} astrologer, {6} gold, {7} fire, and {8} water. {6} any whole consisting of eight parts. {7} a die, dice. ˚अर्घ्यं an offering of eight articles. ˚धूपः a sort of medical incense removing fever. ˚मैथुनं ‘sexual enjoyment of 8 kinds’; the eight stages in the progress of a love-suit; स्मरणं कीर्तनं केलिः प्रेक्षणं गुह्यभाषणं । संकल्पोऽध्यवसायश्च क्रियानिष्पत्तिरेव च ॥. ˚हृदयं N. of a medical work. --अध्यायी N. of Pāṇini's grammatical work consisting of 8 Adhyāyas or chapters. --अर a. having a wheel with 8 spokes. --अस्रं an octagon. --अस्रिय a. octangular. --अह (न्) a. lasting for 8 days. --आदिशाब्दिकाः the first eight expounders of the science of words (grammar); इंद्रश्चंद्रः काशकृत्स्नापिशली शाकटायनः । पाणिन्यमरजैनेंद्रा जयंत्यष्टादिशाब्दिकाः ॥. --कपाल a. (˚ष्टा˚) prepared or offered in ‘eight’ pans. --(लः) a sacrifice in which ghee is offered in eight pans. --कर्ण a. one who has the number eight as a mark burnt in his ears ( P. VI. 3. 115). --(र्णः) eight-eared, an epithet of Brahmā. --कर्मन् m., --गतिकः a king who has {8} duties to perform; they are: -- आदाने च विसर्गे च तथा प्रैषनिषेधयोः । पंचमे चार्थवचने व्यवहारस्य चेक्षणे ॥ दंडशुद्ध्योः सदा रक्तस्तेनाष्टगतिको नृपः ।. --कृत्वस् ind. eight times. --कोणः {1} an octagon. {2} a kind [] of machine. --खंडः a title of a collection of several sections of the Ṛgveda. --गवं [अष्टानां गवां समाहारः] a flock of 8 cows. --गाढ् m. {1} a fabulous animal supposed to have eight legs. {2} a spider. --गुण a. eightfold; अन्नादष्टगुणं चूर्णं; दाप्योष्टगुणमत्ययं Ms. 8. 400. --(णं) the eight qualities which a Brāhmaṇa should possess; दया सर्वभूतेषु, क्षांतिः, अनसूया, शौचं, अनायासः, मंगलं, अकार्पण्यं, अस्पृहा चेति ॥ Gautama. ˚आश्रय a. endowed with these eight qualities. --ष्ट (ष्टा) चत्वारिंशत् a. forty-eight. --तय a. eight-fold. --तारिणी the eight forms of the goddess तारिणी; तारा चोग्रा महोग्रा च वज्रा काली सरस्वती । कामेश्वरी च चामुंडा इत्यष्टौ तारिण्यो मताः ॥. --त्रिंशत् --(ष्टा) a. thirty-eight. --त्रिकं [अष्टावृत्तं त्रिकं] the number 24. --दलं {1} a lotus having eight petals. {2} an octagon. --दशन् (˚ष्टा˚) see below after अष्टातय. --दिश् f. [कर्म˚ संज्ञात्वान्न द्विगुः] the eight cardinal points; पूर्वाग्नेयी दक्षिणा च नैरृती पश्चिमा तथा । वायवी चोत्तरैशानी दिशा अष्टाविमाः स्मृताः ॥. ˚करिण्यः the eight female elephants living in the eight points; करिण्योऽभ्रमुकपिलापिंगलानुपमाः क्रमात् । ताम्रकर्णी शुभ्रदंती चांगना चांजनावती ॥ Ak. ˚पालाः the eight regents of the cardinal points; इंद्रो वह्रिः पितृपतिः (यमः) नैरृतो वरुणो मरुत् (वायुः) । कुबेर ईशः पतयः पूर्वादीनां दिशां क्रमात् ॥ Ak. ˚गजाः the eight elephants guarding the 8 quarters; ऐरावतः पुंडरीको वामनः कुमुदोंऽजनः । पुष्पदंतः सार्वभौमः सुप्रतीकश्च दिग्गजाः ॥ Ak. --द्रव्यं the eight materials of a sacrifice; अश्वत्थोडुंबरप्लक्षन्यग्रोधसमिधस्तिलाः । सिद्धार्थपायसाज्यानि द्रव्याण्यष्टौ विटुर्बुधाः ॥. --धातुः the eight metals taken collectively; स्वर्णं रूप्यं च ताम्रं च रंगं यशदमेव च । शीसं लौहं रसश्चेति धातवोऽष्टौ प्रकीर्तिताः ॥. --पद --द् (˚ष्ट or ष्टा˚) a. {1} eight-footed. {2} a term for a pregnant animal. --पदः (˚ष्टा˚) {1} a spider. {2} a fabulous animal called Śarabha. {3} a worm. {4} a wild sort of jasmin. {5} a pin or bolt. {6} the mountain Kailāsa (the abode of Kubera). --(दः, --दं) [अष्टसु धातुषु पदं प्रतिष्ठा यस्य Malli.] {1} gold; आवर्जिताष्टापदकुंभतोयैः Ku. 7. 10; Śi. 3. 28. {2} a kind of chequered cloth or a board for drafts, dice-board (Mar. पट); ˚परिचयचतुराभिः K. 196. ˚पत्रं a sheet of gold. --प (पा) दिका N. of a plant. --पदी (˚ष्ट-ष्टा˚) {1} wild sort of jasmin. {2} a variety of [] metre, often used in Jayadeva's Gītagovinda. --पलं a
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टन् त्रि० ब० व० अश--व्याप्तौ कनिन् तुट् च । (आट) १ “संख्या- भेदे द्व्येकयोर्द्विवचनैकवचने” पा० निर्द्देशेन संख्यावाचक- मात्रस्य संख्यापरत्वनिर्ण्णयात् । २ तत्संख्यान्विते च । “अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपोमूलं फलं पयः । हविर्ब्राह्मणकाम्या च गुरोर्वचनमौषधम्” स्कृतिः “निन्द्यास्वष्टासु चान्यासु स्त्रियोरात्रिषु वर्जयेत्” मनुः “अष्टानां लोकपालानां वपुर्धारयते नृपः” । “अष्टाविमान् समासेन स्त्रीविवाहान् निबोधत” इति च मनुः । दशविंशतिशब्दयोः परतः समासे आदन्तादेश अष्टादशः । अष्टाविंशतिः त्रिंशदादौ वा अष्टत्रिंशत् अष्टात्रिंशत् अष्ट(ष्टा) चत्वारिंशत् अष्ट(ष्टा) पञ्चाशत् अष्ट(ष्टा)षष्ठिः अष्ट(ष्टा)सप्ततिः अष्टाशीतिः अष्ट(ष्टा)नवतिः संख्याव्ययपूर्व्वकात् ततः बहुव्रीहौ डच् । “निरष्टे अश्वशते” शत० ब्रा० सप्ताष्टानि अहानि ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0518,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अष्टन्अष्टन् (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अष्टन् (स्त्री.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अष्टन् 📚 ➤ अश् व्याप्तौ कनिन् तुट् च आठ

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अष्टन् 📚अष्टौ [RV.; AV. &c.] or अष्टा [RV. viii, 2, 41] or अष्ट [RV. x, 27,…🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें