🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:29:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अष्टमः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अष्टमः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अष्टमः

अर्थ: मट् च आठवां

व्युत्पत्ति: अष्टन्+डट् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अष्टम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अष्टम (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअष्टमःअष्टमौअष्टमाः
द्वितीयाअष्टमम्अष्टमौअष्टमान्
तृतीयाअष्टमेनअष्टमाभ्याम्अष्टमैः
चतुर्थीअष्टमायअष्टमाभ्याम्अष्टमेभ्यः
पञ्चमीअष्टमात् / अष्टमाद्अष्टमाभ्याम्अष्टमेभ्यः
षष्ठीअष्टमस्यअष्टमयोःअष्टमानाम्
सप्तमीअष्टमेअष्टमयोःअष्टमेषु
सम्बोधनहे अष्टमहे अष्टमौहे अष्टमाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अष्टम
अष्टम
aṣṭama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अष्टम वि॰ पुं॰ [सं॰] आठवाँ । उ॰—सप्तम चेतनता लहै सोइ । अष्टम मास सँपूरन होइ ।—सूर॰ १ ।३१४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टम mf(ई)n. the eighth, RV. ii, 5, 2; x, 114, 9; AV. &c.;
अष्टम (अस्), m. (Pāṇ. v, 3, 51 seq.) the eighth part, Mn. x, 120
अष्टम mfn. forming the eighth part of (gen.), Gaut.; Śulb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (117,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टम a. (मी f.) Eighth; गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनं Ms. 2. 36. --मः The eighth part. --मी 1 The eighth day in a lunar half month; चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेंद्र रविसंक्रातिरेव च ॥. --2 N. of a medical plant (कोटालता). [cf. L. octavus; Zend. astemo]. --Comp. --अंशः an 8th part. --कालिक a. [अष्टमः कालः भोजनेऽस्त्यस्य ठन्] one who omits seven meal times (i. e. full three days and the morning of the fourth) and partakes only of the 8th; Ms. 6. 19. --भावः the eighth condition or position (in astr.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0207-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टम त्रि० अष्टानां पूरणः डट् मट्च । येन अष्टसंख्या पूर्य्यते तस्मिन् । “पैशाचश्नाष्टमोऽधमः” “अष्टमं चायुषः स्थानमष्ट- मादष्टमं च यत् । तयोरपि व्ययस्थानं मारकस्थानमुच्यते” ज्योतिः परा० “गर्भाष्टमेऽव्दे कुर्व्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम्” मनुः स्त्रियां ङीप् । “सौविष्टकृत्यष्टमी” आश्व० सिष्टिकृत संबन्धिनी अष्टमी आहुतिः” कर्क० । सा च चन्द्रस्याष्टम- कलाक्रियाकूटाधाररूपे तिथिभेदे” । “चतुर्द्दश्यष्टमी चैव [] अमावस्या च पूर्ण्णिमा पर्व्वाण्येतानि राजेन्द्र! राव- संक्रान्तिरेव च” “अष्टम्यां वलिदानेन पुत्रनाशो भवेद्” ध्रुवम् पुरा० । “अष्टम्याः शेषदण्डे च नवम्या आद्य एव च । अत्र या क्रियते पूजा विज्ञेया सा महाफला” ति० त० पुरा० । “अपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टकाः” आश्व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0519-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टमः, त्रि, अष्टानां पूरणः । इति व्याकरणं ॥ (तस्य पूरणे डट् । नान्तादसङ्ख्यादेर्मट् ।) यथा । कात्यायनः । “अष्टमेऽशे चतुर्द्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः । [] अमावास्याष्टमांशे च ततः किल भवेदणुः” ॥ इति श्राद्धतत्त्वं ॥ अपि च । “सावर्णिः सूर्य्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः । निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्गदतो मम” ॥ इति देवीमाहात्म्यं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-148-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अष्टम" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अष्टमःअष्टम (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अष्टमः 📚 ➤ मट् च आठवां

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अष्टम 📚आठवाँ🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • अष्टमः: अष्टन्+डट् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬