🕉️ 19 November 2026, Thursday · 09:52:12 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अष्टम
aṣṭama
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अष्टम वि॰ पुं॰ [सं॰] आठवाँ । उ॰—सप्तम चेतनता लहै सोइ । अष्टम मास सँपूरन होइ ।—सूर॰ १ ।३१४ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टम mf(ई)n. the eighth, RV. ii, 5, 2; x, 114, 9; AV. &c.;
अष्टम (अस्), m. (Pāṇ. v, 3, 51 seq.) the eighth part, Mn. x, 120
अष्टम mfn. forming the eighth part of (gen.), Gaut.; Śulb.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (117,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टम a. (मी f.) Eighth; गर्भाष्टमेऽब्दे कुर्वीत ब्राह्मणस्योपनायनं Ms. 2. 36. --मः The eighth part. --मी 1 The eighth day in a lunar half month; चतुर्दश्यष्टमी चैव अमावास्या च पूर्णिमा । पर्वाण्येतानि राजेंद्र रविसंक्रातिरेव च ॥. --2 N. of a medical plant (कोटालता). [cf. L. octavus; Zend. astemo]. --Comp. --अंशः an 8th part. --कालिक a. [अष्टमः कालः भोजनेऽस्त्यस्य ठन्] one who omits seven meal times (i. e. full three days and the morning of the fourth) and partakes only of the 8th; Ms. 6. 19. --भावः the eighth condition or position (in astr.).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0207-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टम त्रि० अष्टानां पूरणः डट् मट्च । येन अष्टसंख्या पूर्य्यते तस्मिन् । “पैशाचश्नाष्टमोऽधमः” “अष्टमं चायुषः स्थानमष्ट- मादष्टमं च यत् । तयोरपि व्ययस्थानं मारकस्थानमुच्यते” ज्योतिः परा० “गर्भाष्टमेऽव्दे कुर्व्वीत ब्राह्मणस्योपनायनम्” मनुः स्त्रियां ङीप् । “सौविष्टकृत्यष्टमी” आश्व० सिष्टिकृत संबन्धिनी अष्टमी आहुतिः” कर्क० । सा च चन्द्रस्याष्टम- कलाक्रियाकूटाधाररूपे तिथिभेदे” । “चतुर्द्दश्यष्टमी चैव [] अमावस्या च पूर्ण्णिमा पर्व्वाण्येतानि राजेन्द्र! राव- संक्रान्तिरेव च” “अष्टम्यां वलिदानेन पुत्रनाशो भवेद्” ध्रुवम् पुरा० । “अष्टम्याः शेषदण्डे च नवम्या आद्य एव च । अत्र या क्रियते पूजा विज्ञेया सा महाफला” ति० त० पुरा० । “अपरपक्षाणामष्टमीष्वष्टकाः” आश्व० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0519-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टमः, त्रि, अष्टानां पूरणः । इति व्याकरणं ॥ (तस्य पूरणे डट् । नान्तादसङ्ख्यादेर्मट् ।) यथा । कात्यायनः । “अष्टमेऽशे चतुर्द्दश्याः क्षीणो भवति चन्द्रमाः । [] अमावास्याष्टमांशे च ततः किल भवेदणुः” ॥ इति श्राद्धतत्त्वं ॥ अपि च । “सावर्णिः सूर्य्यतनयो यो मनुः कथ्यतेऽष्टमः । निशामय तदुत्पत्तिं विस्तराद्गदतो मम” ॥ इति देवीमाहात्म्यं ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-148-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "अष्टम" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें