🕉️ 20 November 2026, Friday · 06:11:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अष्टमी
aṣṭamī
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अष्टमी १ संज्ञा स्त्री॰ [सं॰]
१. शुक्ल और कृष्ण पक्ष के भेद से आठवीं तिथि । आठैं ।
२. क्षीरकाकोली । पयस्वा ।
अष्टमी २ वि॰ स्त्री॰ [सं॰] आठवीं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अष्टमी (ई), f. (i.e. रात्रि) the eighth day (night) in a half-month, ĀśvGṛ.; Mn. iv, 128, &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (117,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टमी स्त्री अष्टानां पूरणी । षोडशकलात्मकचन्द्रस्य अष्टम- कलाक्रियारूपायां स्वनामख्यातायां तिथौ २ अष्टसंख्या- पूरण्याञ्च अष्टमशब्दे उदा० । अशू + क्त अष्टं संघातं व्याप्तिं वा भाति मा--क गौरा० ङीष् । कोटालतायाम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0520,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अष्टमी, स्त्री, (अष्टानां पूरणी । अष्टम + ङीप् ।) क्षीरकाकोली । इति शब्दचन्द्रिका ॥ तिथि- विशेषः । सा चन्द्रस्याष्टमकलाक्रियारूपा । तदु- पलक्षितकालरूपा च । सा च शुक्ला नवमी- युता ग्राह्या युग्मात् । कृष्णा च सप्तमीयुता । यथा निगमः । “कृष्णपक्षेऽष्टमी चैव कृष्णपक्षे चतुर्द्दशी । पूर्व्वविद्धैव कर्त्तव्या परविद्धा न कुत्रचित् ॥ उपवासादिकार्य्येषु एष धर्म्मः सनातनः” ॥ * ॥ भविष्यपुराणे । “चतुर्द्दश्यां तथाष्टम्यां पक्षयोः शुक्लकृष्णयोः । योऽब्दमेकं न भुञ्जीत शिवार्च्चनपरो नरः ॥ यत् पुण्यमक्षयं प्रोक्तं सततं सत्रयाजिनां । तत्पुण्यं सकलं तस्य शिवलोकञ्च गच्छति” ॥ ततश्च सततसत्रयाज्यक्षयपुण्यसमपुण्यप्राप्तिः शिव- लोकगतिश्च फलं । फाल्गुनशुक्लाष्टमीचतुर्द्दश्यो- रारभ्य वर्षं यावत् प्रत्यष्टमीप्रतिचतुर्द्दश्युपवास- व्रतं ॥ * ॥ कालिकापुराणे । “यैषा ललितकान्ताख्या देवी मङ्गलचण्डिका । वरदाभयहस्ता च द्विभुजा गौरदेहिका ॥ [] रक्तपद्मासनस्था च मुकुटकुण्डलमण्डिता । रक्तकौषेयवस्त्रा तु स्मितवक्त्रा शुभानना ॥ नवयौवनसम्पन्ना चार्व्वङ्गी ललितप्रभा । उमया भाषितं मन्त्रं यत् पूर्व्वं त्वेकमक्षरं ॥ मन्त्रमस्यास्तु तज्ज्ञेयं तेन देवीं प्रपूजयेत्” । एकमक्षरं शक्तिवीजरूपं । “तथाष्टम्यां नवम्याञ्च पूजा कार्य्या विवृद्धये । पटेषु प्रतिमायां वा घटे मङ्गलचण्डिकां ॥ यः पूजयेद्भौमवारे शुभैर्दूर्व्वाक्षतैः शिवां । सततं साधकः सोऽपि काममिष्टमवाप्नुयात्” ॥ * ॥ ज्योतिषे । शनैश्चरस्य वारेण वारेणाङ्गारकस्य च । “कृष्णाष्टमी चतुर्द्दश्यौ पुण्यात् पुण्यतरे स्मृते” ॥ तथा -- “सोमवारेऽप्यमावास्या आदित्याहे तु सप्तमी । चतुर्थङ्गारवारे च अष्टमी च वृहस्पतौ ॥ अत्र यत् क्रियते पापमथवा धर्म्मसञ्चयः । षष्टिजन्मसहस्राणि प्रतिजन्म तदक्षयं” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ * ॥ श्रीकृष्णजन्माष्टमीव्रतं अष्टकाश्राद्धं भीष्माष्टमीकृत्यञ्च तत्तच्छब्दे द्रष्टव्यं ॥ महाष्टमीकृत्यं महाष्टमीशब्दे द्रष्टव्यं ॥ तत्र जातफलं । “भूपालतः प्राप्तधनः कृशाङ्गः सुखी कृपालुर्युवतिप्रियश्च । चतुष्पदाढ्यो धनधान्ययुक्तः स्यादष्टमीजो मनुजः सुधीरः ॥” इति कोष्ठीप्रदीपः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-149-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "अष्टमी" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें