🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:36:30 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

पर्व
parva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
पर्व संज्ञा [सं॰ पर्वन्]
१. धर्म, पुण्यकार्य अथवा उत्सव आदि करने का समय पुण्यकाल । विशेष— पुराणनुसार चतुर्दशी, अष्टमी, आमावास्या, पूर्णिमा और संक्रांति ये सब पर्व हैं । पर्व के दिन स्त्रीप्रसंग करना अथवा मांस, मछली आदि खाना निषिद्ध है । जो ये सब काम करता है, कहते हैं, वह विसमूत्रभोजन नामक नरक में जाता है । पर्व के दिन उपवास, नदीस्नान, श्राद्घ, दान और जप आदि करना चाहिए ।
२. चातुर्मास्य ।
३. प्रतिपदा से लेकर पूर्णिमा अथवा आमावास्या तक का समय । पक्ष ।
४. दिन ।
५. क्षण ।
६. अवसर । मौका ।
७. उत्सव ।
८. संधिस्थान । वह स्थान जहाँ दो चीजें, विशेषतः दो अंग जुड़े हों । जैसे, कुहनी अथवा गन्ने में की गाँठ ।
९. यज्ञ आदि के समय होनेवाला उत्सव अथवा कार्य । १० अंश । खंड । भाग । टुकड़ा । हिस्सा । जैसे, महाभारत के अठारह पर्व, उँगली के पर्व (पोर) आदि ।
११. सूर्य अथवा चंद्रमा का ग्रहण ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्व पूर्त्तौ भ्वा० पर० सक० सेट् । पर्वति अपर्वीत् । पपर्व ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4268,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
पर्व्व, गतौ । (भ्वां-परं-सकं-सेट् ।) पर्व्वति । इति दुर्गादासः ॥
पर्व्व, पूर्त्तौ । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) पर्व्वति पयसा कुम्भं चेटी । इति दुर्गादासः ॥
पर्व्व, [न्] क्ली, (पर्व्वतीति । पर्व्व गतौ + बाहु- लकात् कनिन् । यद्वा, पिपर्त्तीति । पॄ + “स्ना- मदिपद्यर्त्तिपॄशकिभ्यो वनिप् ।” उणां । ४ । ११२ । इति वनिप् ।) महः । ग्रन्थिः । (यथा, भागवते । ५ । २१ । १७ । “तथा वालखिल्या ऋषयोऽङ्गुष्ठपर्व्वमात्राः षष्टिसहस्राणि पुरतः सूर्य्यं सूक्तवाकाय नियुक्ताः संस्तुवन्ति ॥”) प्रस्तावः । लक्षणान्तरम् । दर्शप्रतिपदोः सन्धिः । (पूर्णिमाप्रतिपदोःसन्धिश्च । यथा, साहित्यदर्पणे । “अकालजलदावली किरतु नाम मुक्तावली- रपर्व्वणि विधुन्तुदस्तुदतु नाम शीतद्युतिम् ॥”) विषुवत्प्रभृति । इति मेदिनी । ने, ८८ ॥ ग्रन्थ- विच्छेदः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ (यथा, महा- भारते अष्टादशपर्व्वाणि । तानि उक्तानि यथा तट्टीकायाम् । “आदिः सभावनविराटमथोद्यमश्च भीष्मो गुरू रविजमद्रकसौप्तिकश्च । स्त्रीपर्व्व शान्तिरनुशासनमश्वमेध- व्यासाश्रमो मुषलयानदिवावरोहः ॥”) क्षणः । इति शब्दचन्द्रिका ॥ (भङ्गी । यथा, रघुवंशे । १६ । ४६ । दिने दिने शैवलवन्त्यधस्तात् सोपानपर्व्वाणि विमुञ्चदम्भः ॥”) पञ्चपर्व्वाणि यथा । विष्णुपुराणम् । “चतुर्द्दश्यष्टमी चैव अमावास्याथ पूर्णिमा । पर्व्वाण्येतानि राजेन्द्र ! रविसंक्रान्तिरेव च ॥ स्त्रीतैलमांससम्भोगी पर्व्वस्वेतेषु वै पुमान् । विण्मूत्रभोजनं नाम प्रयाति नरकं मृतः ॥” पर्व्वसु कर्त्तव्याकर्त्तव्यानि यथा । ब्रह्मपुराणे । “नित्यं द्वयोरयनयोर्नित्यं विषुवतोर्द्वयोः । चन्द्रार्कयोर्ग्रहणयोर्व्यतीपातेषु पर्व्वसु ॥ अहोरात्रोषितः स्नानं श्राद्धं दानं तथा जपम् । यः करोति प्रसन्नात्मा तस्य स्यादक्षयञ्च तत् ॥” पराशरभाष्ये कूर्म्मपुराणम् । “अनध्यायस्तु नाङ्गेषु नेतिहासपुराणयोः । न धर्म्मशास्त्रेष्वन्येषु पर्व्वस्वेतानि वर्ज्जयेत् ॥” पैठीनसिः । न पर्व्वसु तैलं क्षौरं मांसमभ्यु- पेयात् नामावस्यायां हरितमपि छिन्द्यात् । इति तिथ्यादितत्त्वम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-074-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "पर्व" आता है (11)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें