🕉️ 21 November 2026, Saturday · 02:02:07 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असंख्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असंख्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असंख्य

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: innumerable, exceedingly numerous, Mn.; Suśr. &c.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. असंख्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. असंख्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — असंख्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसंख्यःअसंख्यौअसंख्याः
द्वितीयाअसंख्यम्असंख्यौअसंख्यान्
तृतीयाअसंख्येनअसंख्याभ्याम्असंख्यैः
चतुर्थीअसंख्यायअसंख्याभ्याम्असंख्येभ्यः
पञ्चमीअसंख्यात् / असंख्याद्असंख्याभ्याम्असंख्येभ्यः
षष्ठीअसंख्यस्यअसंख्ययोःअसंख्यानाम्
सप्तमीअसंख्येअसंख्ययोःअसंख्येषु
सम्बोधनहे असंख्यहे असंख्यौहे असंख्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असंख्य
असंख्य
asaṃkhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असंख्य वि॰ [सं॰ असङ्ख्य] जिसकी गिनती न हो सके । अनगिनत । बेशुमार । बहुत अधिक । उ॰—लहरें व्योम चूमती उठती, चपलाएँ असंख्य नचतीं । —कामायनी, पृ॰ १६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-संख्य mf(आ)n. innumerable, exceedingly numerous, Mn.; Suśr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (118,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असंख्य a. Beyond calculation, numberless, countless, innumerable; Ms. 1. 80; 12. 15; ˚ता, --त्वं infinity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0209-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असङ्ख्य त्रि० नास्ति संख्या इयत्ता यस्य । इयत्ताशून्ये । “प्रसह्य तेजोभिरसंख्यतां गतैः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असंख्यः, त्रि, असंख्यनीयः । संख्यारहितः । अपरि- मितः । न विद्यते संख्या यस्येति बहुव्रीहिः । अगणनीयः । यथा, -- “असंख्यं द्विपरार्द्धादि पुद्गलात्मात्यनन्तकं” । इति हेमचन्द्रः ॥ अपि च । “शतयोजनविस्तीर्णैः शतस्कन्धसमन्वितैः । असंख्यशाखानिकरैरसंख्यफलसंयुतैः” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४१ अध्यायः ॥
असङ्ख्यः, त्रि, सङ्ख्यारहितः । अगणनीयः । स तु द्विपरार्द्धादिः । इति हेमचन्द्रः ॥ असङ्गतः, त्रि, (न सङ्गतः । नञ्तत्पुरुषः ।) सङ्गतिरहितः । नासङ्गतं प्रयुञ्जीतेति प्रसिद्धिः ॥ यथा । वस्तुतस्तु जिज्ञासुमेकपुरुषं प्रति सङ्गत- मपि अतादृशमन्यं प्रति असङ्गतमिति यं प्रति- पादयितुमानन्तर्य्याभिधानं तादृशाभिधानप्रयो- जकतत्पुरुषोयजिज्ञासाजनकज्ञानविषयोऽर्थः तं प्रति सङ्गतिरिति पुरुषविशेषनियन्त्रितं सङ्गति- त्वं वाच्यं । इत्यनुमितिग्रन्थीयगदाधरी ॥ अयुक्तः । यथा देवीपुराणं । “घस्रद्वये जन्मतिथिर्यदि स्यात् पूज्या तदा जन्मभसंयुता च । असङ्गता भेन दिनद्वयेऽपि पूज्या परा या भवतीह यत्नात्” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ (असभ्यः । अशिक्षितः । यथा हितोपदेशे । “आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसङ्गतं वा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-151-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असंख्य" आता है (21)
अनेक एक से अधिक । बहुत । ज्यादा । असंख्य । अनगिनत । यौ॰—अनेकानेकअकोट पु वि॰ करोड़ों । असंख्यअपरिमेय जिसका परिमाण न पाया जाय । जिसकी नापन हो सके । बेअंदाज । अकूत । असंख्य …अगणित जिसकी गणना न हो । अनगिनत । असंख्य । बेशुमार । बहुत । बेहिसाब । अनेकअगणन असंख्य । अनगिनतअनिक पु वि॰ दे॰ 'अनेक' । असंख्यअकूहल पु वि॰ बहुत अधिक । असंख्यअनगिनत जसकी गिनती न हो । अगणित । असंख्य । बेशुमार । बेहिसाब । बहुतबेशुमार अगणित । असंख्य । अनगिनतबेप्रमाण अत्याधिक । असंख्य । जिसका प्रमाण न होअनंत जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपारपृथु चौड़ा । विस्तृतकोटिक मेढक । दादुरस्फिर आयत । विशाल । विस्तृतअगण्य न गिनने योग्य । सामान्य । तुच्छशती सौ का समूह । सैकड़ा । जैसे,— दु्र्गासप्तशतीअगनी पु † संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'अग्नि'कितेक पु वि॰अतुलित बिना तौला हुआअनगिना बिना गिना हुआ । जो गिना न गया होसाहस्त्र सहस्त्र संबंधी । हजार का

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असंख्यअसंख्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: असंख्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असंख्य 📚 ➤ जिसकी गिनती न हो सके । अनगिनत । बेशुमार । बहुत अधिक उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): innumerable, exceedingly numerous, Mn.; Suśr. &c.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असंख्य 📚जिसकी गिनती न हो सके । अनगिनत । बेशुमार । बहुत अधिक🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें