🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:17:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

असंख्य
asaṃkhya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असंख्य वि॰ [सं॰ असङ्ख्य] जिसकी गिनती न हो सके । अनगिनत । बेशुमार । बहुत अधिक । उ॰—लहरें व्योम चूमती उठती, चपलाएँ असंख्य नचतीं । —कामायनी, पृ॰ १६ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-संख्य mf(आ)n. innumerable, exceedingly numerous, Mn.; Suśr. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (118,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असंख्य a. Beyond calculation, numberless, countless, innumerable; Ms. 1. 80; 12. 15; ˚ता, --त्वं infinity.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0209-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असङ्ख्य त्रि० नास्ति संख्या इयत्ता यस्य । इयत्ताशून्ये । “प्रसह्य तेजोभिरसंख्यतां गतैः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0529,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असंख्यः, त्रि, असंख्यनीयः । संख्यारहितः । अपरि- मितः । न विद्यते संख्या यस्येति बहुव्रीहिः । अगणनीयः । यथा, -- “असंख्यं द्विपरार्द्धादि पुद्गलात्मात्यनन्तकं” । इति हेमचन्द्रः ॥ अपि च । “शतयोजनविस्तीर्णैः शतस्कन्धसमन्वितैः । असंख्यशाखानिकरैरसंख्यफलसंयुतैः” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४१ अध्यायः ॥
असङ्ख्यः, त्रि, सङ्ख्यारहितः । अगणनीयः । स तु द्विपरार्द्धादिः । इति हेमचन्द्रः ॥ असङ्गतः, त्रि, (न सङ्गतः । नञ्तत्पुरुषः ।) सङ्गतिरहितः । नासङ्गतं प्रयुञ्जीतेति प्रसिद्धिः ॥ यथा । वस्तुतस्तु जिज्ञासुमेकपुरुषं प्रति सङ्गत- मपि अतादृशमन्यं प्रति असङ्गतमिति यं प्रति- पादयितुमानन्तर्य्याभिधानं तादृशाभिधानप्रयो- जकतत्पुरुषोयजिज्ञासाजनकज्ञानविषयोऽर्थः तं प्रति सङ्गतिरिति पुरुषविशेषनियन्त्रितं सङ्गति- त्वं वाच्यं । इत्यनुमितिग्रन्थीयगदाधरी ॥ अयुक्तः । यथा देवीपुराणं । “घस्रद्वये जन्मतिथिर्यदि स्यात् पूज्या तदा जन्मभसंयुता च । असङ्गता भेन दिनद्वयेऽपि पूज्या परा या भवतीह यत्नात्” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ (असभ्यः । अशिक्षितः । यथा हितोपदेशे । “आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसङ्गतं वा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-151-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असंख्य" आता है (21)
अनेक एक से अधिक । बहुत । ज्यादा । असंख्य । अनगिनत । यौ॰—अनेकानेकअकोट पु वि॰ करोड़ों । असंख्यअपरिमेय जिसका परिमाण न पाया जाय । जिसकी नापन हो सके । बेअंदाज । अकूत । असंख्य …अगणित जिसकी गणना न हो । अनगिनत । असंख्य । बेशुमार । बहुत । बेहिसाब । अनेकअगणन असंख्य । अनगिनतअनिक पु वि॰ दे॰ 'अनेक' । असंख्यअकूहल पु वि॰ बहुत अधिक । असंख्यअनगिनत जसकी गिनती न हो । अगणित । असंख्य । बेशुमार । बेहिसाब । बहुतबेशुमार अगणित । असंख्य । अनगिनतबेप्रमाण अत्याधिक । असंख्य । जिसका प्रमाण न होअनंत जिसका अंत न हो । जिसका पार न हो । असीम । बेहद । आपारपृथु चौड़ा । विस्तृतकोटिक मेढक । दादुरस्फिर आयत । विशाल । विस्तृतअगण्य न गिनने योग्य । सामान्य । तुच्छशती सौ का समूह । सैकड़ा । जैसे,— दु्र्गासप्तशतीअगनी पु † संज्ञा स्त्री॰ दे॰ 'अग्नि'कितेक पु वि॰अतुलित बिना तौला हुआअनगिना बिना गिना हुआ । जो गिना न गया होसाहस्त्र सहस्त्र संबंधी । हजार का
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें