असंख्यः, त्रि, असंख्यनीयः । संख्यारहितः । अपरि- मितः । न विद्यते संख्या यस्येति बहुव्रीहिः । अगणनीयः । यथा, -- “असंख्यं द्विपरार्द्धादि पुद्गलात्मात्यनन्तकं” । इति हेमचन्द्रः ॥ अपि च । “शतयोजनविस्तीर्णैः शतस्कन्धसमन्वितैः । असंख्यशाखानिकरैरसंख्यफलसंयुतैः” ॥ इति ब्रह्मवैवर्त्ते गणपतिखण्डे ४१ अध्यायः ॥
असङ्ख्यः, त्रि, सङ्ख्यारहितः । अगणनीयः । स तु द्विपरार्द्धादिः । इति हेमचन्द्रः ॥ असङ्गतः, त्रि, (न सङ्गतः । नञ्तत्पुरुषः ।) सङ्गतिरहितः । नासङ्गतं प्रयुञ्जीतेति प्रसिद्धिः ॥ यथा । वस्तुतस्तु जिज्ञासुमेकपुरुषं प्रति सङ्गत- मपि अतादृशमन्यं प्रति असङ्गतमिति यं प्रति- पादयितुमानन्तर्य्याभिधानं तादृशाभिधानप्रयो- जकतत्पुरुषोयजिज्ञासाजनकज्ञानविषयोऽर्थः तं प्रति सङ्गतिरिति पुरुषविशेषनियन्त्रितं सङ्गति- त्वं वाच्यं । इत्यनुमितिग्रन्थीयगदाधरी ॥ अयुक्तः । यथा देवीपुराणं । “घस्रद्वये जन्मतिथिर्यदि स्यात् पूज्या तदा जन्मभसंयुता च । असङ्गता भेन दिनद्वयेऽपि पूज्या परा या भवतीह यत्नात्” ॥ इति तिथ्यादितत्त्वं ॥ (असभ्यः । अशिक्षितः । यथा हितोपदेशे । “आसन्नमेव नृपतिर्भजते मनुष्यं विद्याविहीनमकुलीनमसङ्गतं वा” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-151-b) स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।