🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:49:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असंभव

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असंभव

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असंभव

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: ‘non-existence’, destruction, VS. xl, 10

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. असंभव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — असंभव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअसंभवःअसंभवौअसंभवाः
द्वितीयाअसंभवम्असंभवौअसंभवान्
तृतीयाअसंभवेनअसंभवाभ्याम्असंभवैः
चतुर्थीअसंभवायअसंभवाभ्याम्असंभवेभ्यः
पञ्चमीअसंभवात् / असंभवाद्असंभवाभ्याम्असंभवेभ्यः
षष्ठीअसंभवस्यअसंभवयोःअसंभवानाम्
सप्तमीअसंभवेअसंभवयोःअसंभवेषु
सम्बोधनहे असंभवहे असंभवौहे असंभवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — असंभव
असंभव
asaṃbhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असंभव १ वि॰ [सं॰ असम्भव] जो संभव न हो । जो हो न सके । अनहोना । नामुमकिन । उ॰—जायँ वे इस गेह ही से रूठ, यह असंभव, झूठ, निश्चय झूठ ।—साकेत पृ॰ १७८ ।
असंभव २ संज्ञा पुं॰
१. एक काव्यालंकार जिसमें यह दिखाया जाय कि जो बात हो गई है उसका होना असंभव था । उ॰—किहि जानी जलनिधि अति दुस्तर । पीवहिं घटज, उलंघहिं बंदर । (शब्द॰) ।
२. अनस्तित्व । न होना [को॰] ।
३. अनहोनी । असंभवता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-संभव m. ‘nonexistence’, destruction, VS. xl, 10
non-happening, cessation, interruption, Mn. xi, 27
absence of, want, Mn.; MBh. &c.
impropriety, inconsistence, impossibility, KātyŚr.; Mn. &c.
non-coition, impotence, ĀpGṛ.
अ-संभव mfn. ‘non-happening’, inconsistent, impossible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (119,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असंभव a. Improbable, unlikely; inconsistent; असंभवं हेममृगस्य जन्म H. 1. 28. --वः 1 Non-existence; रामेणापि कथं न हेमहरिणस्यासंभवो लक्षितः Pt. 2. 4; Śi. 16. 34. --2 Improbability, impossibility. --वा, --वं An extraordinary event.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0211-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असम्भव पु० अभावे न० त० । १ सम्भवाभावे “अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात्” य० ४०९० “निष्क्रियस्य तदसम्भवात्” सां० सू० न्यायोक्तेलक्ष्यमात्रे २ लक्षणाननुसरणे । असम्भववारणाय प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न भव- तीतिव्याप्तिलक्षणे प्रतियोगितानच्छेदकं साध्यतामवच्छेदक- मिति कैश्चिदुक्तम् । सम्भवः समावेशः ३ तदभावे । सम्भवश्च प्रमाणान्तरमिति अष्टप्रमाणवादिनः पौराणिकाः । सांख्या दिभिस्तु अनुमाने एव तस्य गतार्थत्वमुक्तम् यथाह” सा० कौ० । “सम्भवस्तु यथा खार्य्यां द्रोणाढकप्रस्थाद्यवगमः स चानुमानमेव खारीत्वं हि द्रोणाद्यविनाभूतं प्रतीतं सत् द्रोणादिसत्त्वमवगमयति” । व्याख्यातञ्चैतदस्माभिः । “खारीत्वं खारीपरिमाणं महाहापरिमाणेऽवान्तरपरि- माणसमावेशोऽनुभवसिद्धः तथा च खारीपरिमाणं द्रोणा- दिपरिमाणव्यापकमिति खारीत्वस्य द्रोणादिपरिमाणा- विनाभूततया अनुमानेनैव खारीपरिमाणे द्रोणादिपरि माणसिद्धिः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0548,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असंभव" आता है (7)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असंभवअसंभव (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असंभव 📚 ➤ जो संभव न हो । जो हो न सके । अनहोना । नामुमकिन उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): ‘non-existence’, destruction, VS. xl, 10

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असंभव 📚जो संभव न हो । जो हो न सके । अनहोना । नामुमकिन🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें