🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:33:02 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

असंभव
asaṃbhava
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
असंभव १ वि॰ [सं॰ असम्भव] जो संभव न हो । जो हो न सके । अनहोना । नामुमकिन । उ॰—जायँ वे इस गेह ही से रूठ, यह असंभव, झूठ, निश्चय झूठ ।—साकेत पृ॰ १७८ ।
असंभव २ संज्ञा पुं॰
१. एक काव्यालंकार जिसमें यह दिखाया जाय कि जो बात हो गई है उसका होना असंभव था । उ॰—किहि जानी जलनिधि अति दुस्तर । पीवहिं घटज, उलंघहिं बंदर । (शब्द॰) ।
२. अनस्तित्व । न होना [को॰] ।
३. अनहोनी । असंभवता [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अ-संभव m. ‘nonexistence’, destruction, VS. xl, 10
non-happening, cessation, interruption, Mn. xi, 27
absence of, want, Mn.; MBh. &c.
impropriety, inconsistence, impossibility, KātyŚr.; Mn. &c.
non-coition, impotence, ĀpGṛ.
अ-संभव mfn. ‘non-happening’, inconsistent, impossible.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (119,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
असंभव a. Improbable, unlikely; inconsistent; असंभवं हेममृगस्य जन्म H. 1. 28. --वः 1 Non-existence; रामेणापि कथं न हेमहरिणस्यासंभवो लक्षितः Pt. 2. 4; Śi. 16. 34. --2 Improbability, impossibility. --वा, --वं An extraordinary event.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0211-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
असम्भव पु० अभावे न० त० । १ सम्भवाभावे “अन्यदेवाहुः सम्भवादन्यदाहुरसम्भवात्” य० ४०९० “निष्क्रियस्य तदसम्भवात्” सां० सू० न्यायोक्तेलक्ष्यमात्रे २ लक्षणाननुसरणे । असम्भववारणाय प्रतियोगितावच्छेदकावच्छिन्नं यन्न भव- तीतिव्याप्तिलक्षणे प्रतियोगितानच्छेदकं साध्यतामवच्छेदक- मिति कैश्चिदुक्तम् । सम्भवः समावेशः ३ तदभावे । सम्भवश्च प्रमाणान्तरमिति अष्टप्रमाणवादिनः पौराणिकाः । सांख्या दिभिस्तु अनुमाने एव तस्य गतार्थत्वमुक्तम् यथाह” सा० कौ० । “सम्भवस्तु यथा खार्य्यां द्रोणाढकप्रस्थाद्यवगमः स चानुमानमेव खारीत्वं हि द्रोणाद्यविनाभूतं प्रतीतं सत् द्रोणादिसत्त्वमवगमयति” । व्याख्यातञ्चैतदस्माभिः । “खारीत्वं खारीपरिमाणं महाहापरिमाणेऽवान्तरपरि- माणसमावेशोऽनुभवसिद्धः तथा च खारीपरिमाणं द्रोणा- दिपरिमाणव्यापकमिति खारीत्वस्य द्रोणादिपरिमाणा- विनाभूततया अनुमानेनैव खारीपरिमाणे द्रोणादिपरि माणसिद्धिः” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0548,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "असंभव" आता है (7)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें