🕉️ 22 November 2026, Sunday · 03:25:11 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असमवाण

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असम-+वाण

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

वाण

अर्थ: तीर, बाण, शर

व्युत्पत्ति: वण् + घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. वाण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — वाण (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमावाणःवाणौवाणाः
द्वितीयावाणम्वाणौवाणान्
तृतीयावाणेनवाणाभ्याम्वाणैः
चतुर्थीवाणायवाणाभ्याम्वाणेभ्यः
पञ्चमीवाणात् / वाणाद्वाणाभ्याम्वाणेभ्यः
षष्ठीवाणस्यवाणयोःवाणानाम्
सप्तमीवाणेवाणयोःवाणेषु
सम्बोधनहे वाणहे वाणौहे वाणाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — वाण
वाण
vāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
वाण संज्ञा पुं॰ [सं॰] धारदार फल लगा हुआ छड़ी के आकार का छोटा अस्त्र जो धनिष की डोरी पर खींचकर छोड़ा जाता है । तीर । विशेष—बृहत् शर्ङ्गधर में धनुष और वाण बनाने के सबंध में बहुत स नियम दिए गए हैं । उसमें लिखा है कि वाण या तीर का फल शुद्ध लौह का होना चाहिए । फल कई आकार के बनाए जाते थे, जैसे,—आरामुख, क्षुरु्प्र, गोपुच्छ, अधचद्र, सूचीमुख, भल्ल, वत्सदत, द्विभल्ल, कीर्णक और काकतुंड । ये सब भिन्न भिन्न कामों के लिये होते थे । जंसे,—आरामुख वाण वर्म (बकतर) भेजने के लिये, अधंचंद्र सिर काटने के लिये, आरामुख और सूचीमुख ढाल छेदने के लिये, क्षुरप्र धनुष काटने के लिये, भल्ल हृदय भेदने के लिये, द्विभल्ल धनुष की डोरी काटने के लिये, आदि । वाण के फल पर अच्छी जिला होनी चाहिए । पीपल, सेंधा नमक और गुड़ को गोमूत्र में पीसकर फल पर लेप करे, फिर फल को आग्न में तपाकर तेल में बुझावे, तो अच्छी जिला होगी । शर कैसा होना चाहिए, इसके संबंध में भी बहुत सी बातें हैं । वाण ठीक सीधा जाय, रास्ते में इधर उधर न हो, इसके लिये पिछले भाग में कुछ दूर तक कौवे, हंस, बगले, गीध और मयूर आदि किसी पक्षी के पर लगाने चाहिए । विशेष विवरण के लिये देखिए 'वनुर्वेद' और 'बाण' शब्द ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. वाण m. (fr. √ वण्; often written बाण, q.v.) sounding, a sound, Kir. xv, 10
an arrow (see बाण, p. 727 for comp.), RV. ix, 50, 1
music (esp. of flutes, harps &c.), RV. i, 85, 10 &c.; AV. x, 2, 17 (here written बाण)
a harp with 100 strings, TS.; Br.; ŚrS.
वाण n. the sound of a partic. little hand-drum, L.
2. वाण w.r. for वान in वानदण्ड and वानप्रस्थ (see 3. and 6. वान).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (939,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)ण पु० बण--शब्दे वण--गतौ वा संज्ञाबां कर्त्तरि घञ् । १ शसे, २ गोस्तने, (वांट) ३ विरोचनसुते ४ दैत्यभेदे, ५ केवले च ६ शरपुत्रे ७ नीलझिण्ठ्याम् पुंस्त्री० अमरः ८ बाणमूले स्त्री मेदि० । मेदिन्यां दन्तोष्ठ्यवादित्वेन पठितः रायमुकु- टादवस्त बण शब्दे इति पातुप्रकृतिकत्वमाहुरतोऽस्वो- भयविधादित्वम् बल--भावे घञ् । ९ शब्दे १० तदथि- तदधिष्ठातृदेव्यां सरस्वत्यां स्त्री उपचारात् ११ वाक्ये अमरः ।
वाण पु० वण--घञ् । १ शरे अमरः २ गवां स्तने ३ दैत्यभेदे ४ केवले मेदि० ५ वह्नौ त्रिका० ६ काण्डावयवे विश्वः ७ भद्रमुञ्जे राजनि० कादम्बरीग्रन्थकारके ८ कविभेदे च “पञ्चवाणस्तु वाणः” इति प्रसन्नराघवम् । ९ नीलझिण्ट्यां पुंस्त्री० अमरः । अस्योष्ठ्यादित्वमिव्यन्ये ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (4568,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
बा(वा)णः, पुं, (बणनं बाणः शब्दस्तदस्यास्तीति । बाण + अच् ।) अस्त्रविशेषः । तिर इति भाषा । तत्पर्य्यायः । पृषत्कः २ विशिखः ३ अजिम्भगः ४ खगः ५ आशुगः ६ कलम्बः ७ मार्गणः ८ शरः ९ पत्री १० रोपः ११ इषुः १२ । इत्यमरः । २ । ८ । ८६ ॥ चित्र- पुङ्खः १३ शायकः १४ वीरतरः १५ तूणक्षेडः १६ काण्डः १७ विपर्षकः १८ शरुः १९ वाजी २० पत्रवाहः २१ अस्त्रकण्टकः २२ ॥ लौहमय- वाणस्य पर्य्यायः । प्रक्ष्वेडनः १ लोहनालः २ [] नाराचः ३ ॥ क्षिप्तबाणस्य पर्य्यायः । प्रहितः १ निरस्तः २ ॥ विषाक्तबाणस्य पर्य्यायः । तीक्ष्णः १ लिप्तकः २ दिग्धः ३ ॥ तीरो निष्फलसायके । इति शब्दरत्नावली ॥ * ॥ (यथा, ऋग्वेदे । ६ । ७५ । १७ । “यत्र बाणाः संपतन्ति कुमारा विशिखा इव । तत्रा नो ब्रह्मणस्पतिरदितिः शर्म्म यच्छतु विश्वहा शर्म्म यच्छतु ॥”) वलिराजस्य ज्येष्ठपुत्त्रः । यथा, -- “बलेः पुत्त्रशतं त्वासीद्बाणज्येष्ठन्ततो द्विजाः । बाणः सहस्रबाहुः स्यात् सर्व्वास्त्रगुणसंयुतः ॥ तपसा तोषितो यस्य पुरे वसति शूलधृक् । महाकालत्वमगमत् साम्यं यस्य पिणाकिनः ॥” इति मत्स्यपुराणे ५ अध्यायः ॥ (अस्य जन्मादिविवरणन्तु बाणयुद्धशब्दे द्रष्ट- व्यम् । विस्तृतिस्तु हरिवंशे विष्णुपर्व्वणि १७३ अध्यायमारभ्य द्रष्टव्या ॥) गोस्तनः । केवलः । इति मेदिनी । णे, २७ ॥ अग्निः । इति त्रिकाण्डशेषः ॥ काण्डावयवः । इति विश्वः ॥ भद्रमुञ्जः । इति राजनिर्घण्टः ॥ (पुं, स्त्री, नीलझिण्टी । इति वैजयन्ती ॥ यथा, माघे । ६ । ४६ । “विकचबाणदलावलयोऽधिकं रुरुचिरे रुचिरेक्षणविभ्रमाः ॥” बण्यते शब्द्यते इति । बण शब्दे + “अकर्त्तरि च कारके संज्ञायाम् ।” ३ । ३ । १९ । इति घञ् । वाक् । इति निघण्टुः ॥ इक्ष्वाकुवंशीयो- ऽयोध्याराजः स्वनामख्यातो विकुक्षेः पुत्त्रः । यथा, रामायणे । १ । ७० । २२ -- २३ । “इक्ष्वाकोस्तु सुतः श्रीमान् कुक्षिरित्येव विशुतः । कुक्षेरथात्मजः श्रीमान् विकुक्षिरुदपद्यत ॥ विकुक्षेस्तु महातेजा बाणः पुत्त्रः प्रतापवान् । बाणस्य तु महातेजा अनरण्यः प्रतापवान् ॥” कादम्बरीप्रणेता कविविशेषः । यथा, कादम्बर्य्यां कविवंशवर्णने । “सरस्वतीपाणिसरोजसम्पुट- प्रमृष्टहोमश्रमसीकराम्भसः । यशोऽंशुशुक्लीकृतसप्तविष्टपात् ततः सुरोबाण इति व्यजायत ॥ द्विजेन तेनाक्षत कण्ठकौण्ठ्यया महामनोमोहमलीमसान्धया । अलब्धवैदग्ध्यविलासमुग्धया धिया निबद्ध्वेयमतिद्वयी कथा ॥” अयमेव हर्षचरितप्रणेता इति केचित् ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3-413-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "वाण" आता है (26)
शर वाण । तीर । नाराचसूक तीर । वाणप्रक्ष्वेदन नाराच । वाणवाजित वाज युक्त । पंखोंवाला । जैसे, वाणमहाकवि महान् कवि । सबसे बड़ा कवि । जैसे, कालिदास, भवभूति, वाण, माघ, भारवि, हर…विषुद्रुह वाण । तीरप्राणशोषण वाणसाय संध्या संबंधी । सायंकालीन । संध्याकालीनसृक शूल । भालासृग बरछा । भाला । भिंदिपालखेलि क्रीड़ा । खेलविहग पक्षी । चिड़ियानाराच लोहे का बाण । वह तीर जो सारा लोहे का हो । विशेष—शर में चार पंख लगे रहत…स्वरु वज्रमार्गण अन्वेपण । ढुँढंनाविज्जल एक प्रकार की लपसी या चटनीविहंग पक्षी । चिड़ियादिद्यु द्योतित वज्रवाजी घोड़ाशर्य हिंस्र । हिंसक । घातकसुधार सुधरने की किया या भाव । दोष या त्रुटियों का दूर किया जाना । संशोधन । स…सुधित सुव्यवस्थित । सुरक्षितपत्रवाह हरकारा । चिट्ठीरसाँसायं शाम के समयपतत्री पक्षीसुपर्व देवता

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असम-वाणसमास: असम + वाण कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: वाण (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: वण् + घञ्)

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असमवाण 📚असम 📚वाण ➤ असम ("जो बराबर न हो, विषम") + वाण (तीर, बाण, शर)

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
असम 📚जो सम या तुल्य न हो । जो बरावर न हो । अस म🟠🔵🟣🟢🟤
वाण 📚धारदार फल लगा हुआ छड़ी के आकार का छोटा अस्त्र जो धनिष की डोरी पर खींचक…🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • असमवाण = असम + वाण कर्मधारय (सम्भावित — पूर्वपद विशेषण)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • वाण: वण् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें