🕉️ 21 November 2026, Saturday · 08:34:03 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

असावरी

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

असौ+अरी

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

असौ

अर्थ: वह

संस्कृत: अपुरोवर्त्तिवस्तुवाचकं सर्वनाम

अंग्रेज़ी: That

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अदस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. अदस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  3. असि (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  4. असु (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  5. असु (नपुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
  6. अस (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अस् + अच्
  7. अस (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन · कृदन्त: अस् + अच्
  8. अस (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन · कृदन्त: अस् + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

अरी

अर्थ: शत्रु,दुश्मन

संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण

व्युत्पत्ति: ऋ+इन

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन
  2. अरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन
  3. अरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अरि (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअरिःअरीअरयः
द्वितीयाअरिम्अरीअरीन्
तृतीयाअरिणाअरिभ्याम्अरिभिः
चतुर्थीअरयेअरिभ्याम्अरिभ्यः
पञ्चमीअरेःअरिभ्याम्अरिभ्यः
षष्ठीअरेःअर्योःअरीणाम्
सप्तमीअरौअर्योःअरिषु
सम्बोधनहे अरेहे अरीहे अरयः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अदस्
अदस्
adas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अदस् nom. m. f. असौ (voc. असौ, MaitrS.) (n. अदस्), (opposed to इदम्, q.v.), that, a certain
अदस् (अदस्) ind. thus, so, there.
then, AV. xii, 1, 55.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (18,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अदस् pron. a. [न दस्यते उत्क्षिप्यते [] अंगुलिर्यत्र इदंतया निर्द्धारणाय पुरोवर्तिनि एवांगुलिनिर्देशः संभवति नापुरोवर्तिनि, न-दस्-क्विप् Tv.] (असौ m. f., अदः n.). That, (referring to a person or thing not present or near the speaker) (विप्रकृष्ट or परोक्ष); इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥ अमुष्य विद्या रसनाग्रनर्तकी N. 1. 6.; असौ नामाऽहमस्मीति स्वनाम परिकीर्तयेत् । Ms. 2. 122 I am that person, so and so (giving the name); असावहमिति ब्रूयात् 130, 216; Y. 1. 26. अदस् is, however, often used with reference to प्रत्यक्ष or सन्निकृष्ट objects &c. in the sense of ‘this here’, ‘yonder’; असौ शरण्यः शरणोन्मुखानां R. 6. 21 ( असाविति पुरोवर्तिनो निर्देशः Malli.); अमी रथ्याः Ś. 1. 8.; अमी वह्नयः 4. 17, 7. 11. It is often used in the sense of तत् as a correlative of यत्; हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते Ms. 4. 170 he who &c. But when it immediately follows the relative pronoun (योसौ, ये अमी &c.) it conveys the sense of प्रसिद्ध ‘well-known’, ‘celebrated’, ‘renowned’; योसावतीद्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽ व्यक्तः सनातनः Ms. 1. 7; योसौ कुमारसेवको नाम Mu. 3; योसौ चोरः Dk. 68; sometimes अदस् used by itself conveys this sense; विधुरपि विधियोगाद्ग्रस्यते राहुणाऽसौ that (so well-known to us all) moon too. See the word तद् also and the quotations from K. P --ind. There, at that time, then, thus, ever; correlative to some pronominal forms; यदादः, यत्रादः whenever, whereever &c. By अदोऽनुपदेशे P. I. 4. 70 अदस् has the force of a (गति) preposition when no direction to another is implied; अदः कृत्य अदः कृतं; । परं प्रत्युपदेशे तु अदः कृत्वा अदः कुरु । Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अदस् त्रि० न दस्यते उत्क्षिप्यतेऽङ्गुलिर्यत्र इदन्तया निर्द्धार- णाय पुरोवर्त्तिन्येवाङ्गुलिनिर्द्देशः सम्भवति नापुरोवर्त्तिनि । न + दस्--क्विप् । अपुरोवर्त्तिनि परोक्षे ज्ञाते वस्तुनि । सर्वनामता । “अमुष्य विद्या रसनाग्रनर्त्तकीति” नैष- धम् । परलोके “नचामुत्र फलप्रद इति” पुरा० । “इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्त्ति चैतदोरूपम् । अद- सस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयादित्युक्ते” विप्र- [] कृष्टे एवास्य प्रयोगः । यच्छब्दाकाङ्क्षिततच्छब्दाप्रयोगेऽस्य तदर्थबोधकता । यथा “आनन्दयति ते नेत्रे योऽधुनासौ समागत इत्यादौ” । अतएवोक्तं काव्यप्रकाशे इदंशब्दवददः- शब्दस्तच्छब्दार्थमभिधत्ते इत्युक्तम्” यच्छब्दस्य तु निकट- स्थितत्वे तच्छब्दस्यापि प्रसिद्धपरामर्षितेति वदता च तेन तच्छब्दस्येव इदमदःशब्दयोरपि प्रसिद्धार्थकता तत्रैवोक्ता । यथा “करबालकरालदोःसहायो युधि योऽसौ विजया- र्ज्जुनैकमल्लः । यदि भूपतिना स तत्र कार्य्ये” इत्यादौ प्रसिद्धार्थकता । अन्यथा स इत्यनेन पुनरुक्तत्वापत्तेः अतएव दर्पणकृता “आनन्दयति ते नेत्रे योऽसौ सुभ्रु! समागत” इति पद्ये यच्छब्दस्य सन्निकृष्टतया तच्छार्थावाचकत्वमाशङ्क्य आनन्दयति ते नेत्रे योऽधुनासौ समागत इत्येवं पाठःपरि- वर्त्तितः । यच्छब्देनानाकाङ्क्षितत्वेतु न तच्छब्दार्थाभिधा- यित्वं किन्तु प्रसिद्धाद्यभिधायकता यथा “असौ मरुच्चुम्बित- चारुकेशर इत्यादौ “नात्र तच्छब्दार्थप्रतीतिरिति काव्य प्रकाशे उक्तम् । तथा च यच्छब्देनाकाङ्क्षास्थले एव यच्छब्दस्यासन्निकृष्टतयोपात्तस्यादःशब्दस्य तच्छब्दार्थकता नान्यथेति सुस्थितम् । “अदोऽनुपदेशे इति” सूत्रनिर्द्देशात् अनुपदेशे अदसः गतिसंज्ञा तेन अदः कृत्यादः कृतमित्यादौ गतित्वेन समासे ल्यप् । परं प्रति उपदेशे तु अदः कृत्वा अदः कुरु इत्यादौ न गतित्वम् । अस्य गतिसंज्ञात्वे नाव्ययत्वमपि । तेनाव्ययपूर्व्वकतया ल्यप् अर्थस्तु अदःशब्दस्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0114-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
असौअदस् (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अदस् (स्त्री.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन | असि (पुं.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन
अरीअरि (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, द्विवचन 📚
अन्य सम्भावना: अरि (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, द्विवचन | अरि (पुं.) — सम्बोधन, द्विवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

असौ 📚 ➤ वह
संस्कृत: अपुरोवर्त्तिवस्तुवाचकं सर्वनाम

अरी 📚 ➤ शत्रु,दुश्मन
संस्कृत: शत्रुः · पर्याय: रिपु, वैरिन्, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अदस् 📚nom. m. f. असौ (voc. असौ, MaitrS.) (n. अदस्), (opposed to इदम्, q.…🔵🟣🟢
अरि 📚शत्रु । बैरी । चक्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अरि
शत्रु के नाम (२.८.१०) — रिपु, वैरी, सपत्न, द्विषत्, द्वेषण, दुर्हृद्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
असावरीअसौ + अरीअयादि एचोऽयवायावः (६.१.७८)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें