🕉️ 19 November 2026, Thursday · 02:33:01 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

अदस्
adas
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अदस् nom. m. f. असौ (voc. असौ, MaitrS.) (n. अदस्), (opposed to इदम्, q.v.), that, a certain
अदस् (अदस्) ind. thus, so, there.
then, AV. xii, 1, 55.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (18,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अदस् pron. a. [न दस्यते उत्क्षिप्यते [] अंगुलिर्यत्र इदंतया निर्द्धारणाय पुरोवर्तिनि एवांगुलिनिर्देशः संभवति नापुरोवर्तिनि, न-दस्-क्विप् Tv.] (असौ m. f., अदः n.). That, (referring to a person or thing not present or near the speaker) (विप्रकृष्ट or परोक्ष); इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्ति चैतदो रूपम् । अदसस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयात् ॥ अमुष्य विद्या रसनाग्रनर्तकी N. 1. 6.; असौ नामाऽहमस्मीति स्वनाम परिकीर्तयेत् । Ms. 2. 122 I am that person, so and so (giving the name); असावहमिति ब्रूयात् 130, 216; Y. 1. 26. अदस् is, however, often used with reference to प्रत्यक्ष or सन्निकृष्ट objects &c. in the sense of ‘this here’, ‘yonder’; असौ शरण्यः शरणोन्मुखानां R. 6. 21 ( असाविति पुरोवर्तिनो निर्देशः Malli.); अमी रथ्याः Ś. 1. 8.; अमी वह्नयः 4. 17, 7. 11. It is often used in the sense of तत् as a correlative of यत्; हिंसारतश्च यो नित्यं नेहासौ सुखमेधते Ms. 4. 170 he who &c. But when it immediately follows the relative pronoun (योसौ, ये अमी &c.) it conveys the sense of प्रसिद्ध ‘well-known’, ‘celebrated’, ‘renowned’; योसावतीद्रियग्राह्यः सूक्ष्मोऽ व्यक्तः सनातनः Ms. 1. 7; योसौ कुमारसेवको नाम Mu. 3; योसौ चोरः Dk. 68; sometimes अदस् used by itself conveys this sense; विधुरपि विधियोगाद्ग्रस्यते राहुणाऽसौ that (so well-known to us all) moon too. See the word तद् also and the quotations from K. P --ind. There, at that time, then, thus, ever; correlative to some pronominal forms; यदादः, यत्रादः whenever, whereever &c. By अदोऽनुपदेशे P. I. 4. 70 अदस् has the force of a (गति) preposition when no direction to another is implied; अदः कृत्य अदः कृतं; । परं प्रत्युपदेशे तु अदः कृत्वा अदः कुरु । Sk.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0040-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अदस् त्रि० न दस्यते उत्क्षिप्यतेऽङ्गुलिर्यत्र इदन्तया निर्द्धार- णाय पुरोवर्त्तिन्येवाङ्गुलिनिर्द्देशः सम्भवति नापुरोवर्त्तिनि । न + दस्--क्विप् । अपुरोवर्त्तिनि परोक्षे ज्ञाते वस्तुनि । सर्वनामता । “अमुष्य विद्या रसनाग्रनर्त्तकीति” नैष- धम् । परलोके “नचामुत्र फलप्रद इति” पुरा० । “इदमस्तु सन्निकृष्टं समीपतरवर्त्ति चैतदोरूपम् । अद- सस्तु विप्रकृष्टं तदिति परोक्षे विजानीयादित्युक्ते” विप्र- [] कृष्टे एवास्य प्रयोगः । यच्छब्दाकाङ्क्षिततच्छब्दाप्रयोगेऽस्य तदर्थबोधकता । यथा “आनन्दयति ते नेत्रे योऽधुनासौ समागत इत्यादौ” । अतएवोक्तं काव्यप्रकाशे इदंशब्दवददः- शब्दस्तच्छब्दार्थमभिधत्ते इत्युक्तम्” यच्छब्दस्य तु निकट- स्थितत्वे तच्छब्दस्यापि प्रसिद्धपरामर्षितेति वदता च तेन तच्छब्दस्येव इदमदःशब्दयोरपि प्रसिद्धार्थकता तत्रैवोक्ता । यथा “करबालकरालदोःसहायो युधि योऽसौ विजया- र्ज्जुनैकमल्लः । यदि भूपतिना स तत्र कार्य्ये” इत्यादौ प्रसिद्धार्थकता । अन्यथा स इत्यनेन पुनरुक्तत्वापत्तेः अतएव दर्पणकृता “आनन्दयति ते नेत्रे योऽसौ सुभ्रु! समागत” इति पद्ये यच्छब्दस्य सन्निकृष्टतया तच्छार्थावाचकत्वमाशङ्क्य आनन्दयति ते नेत्रे योऽधुनासौ समागत इत्येवं पाठःपरि- वर्त्तितः । यच्छब्देनानाकाङ्क्षितत्वेतु न तच्छब्दार्थाभिधा- यित्वं किन्तु प्रसिद्धाद्यभिधायकता यथा “असौ मरुच्चुम्बित- चारुकेशर इत्यादौ “नात्र तच्छब्दार्थप्रतीतिरिति काव्य प्रकाशे उक्तम् । तथा च यच्छब्देनाकाङ्क्षास्थले एव यच्छब्दस्यासन्निकृष्टतयोपात्तस्यादःशब्दस्य तच्छब्दार्थकता नान्यथेति सुस्थितम् । “अदोऽनुपदेशे इति” सूत्रनिर्द्देशात् अनुपदेशे अदसः गतिसंज्ञा तेन अदः कृत्यादः कृतमित्यादौ गतित्वेन समासे ल्यप् । परं प्रति उपदेशे तु अदः कृत्वा अदः कुरु इत्यादौ न गतित्वम् । अस्य गतिसंज्ञात्वे नाव्ययत्वमपि । तेनाव्ययपूर्व्वकतया ल्यप् अर्थस्तु अदःशब्दस्येव ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0114-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें