🕉️ 19 November 2026, Thursday · 06:30:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

अस्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

अस्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

अस्र

अर्थ: किनारा, कोश

संस्कृत: किरणः, रक्तम्, अश्रुः · पर्याय: किरण, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि

व्युत्पत्ति: अस्+रन्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अस्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. अस्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — अस्र (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाअस्रम्अस्रेअस्राणि
द्वितीयाअस्रम्अस्रेअस्राणि
तृतीयाअस्रेणअस्राभ्याम्अस्रैः
चतुर्थीअस्रायअस्राभ्याम्अस्रेभ्यः
पञ्चमीअस्रात् / अस्राद्अस्राभ्याम्अस्रेभ्यः
षष्ठीअस्रस्यअस्रयोःअस्राणाम्
सप्तमीअस्रेअस्रयोःअस्रेषु
सम्बोधनहे अस्रहे अस्रेहे अस्राणि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — अस्र
अस्र
asra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
अस्र १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कोना ।
२. रूधिर ।
३. जल ।
४. आँसू । उ॰— प्रकृति- रंजन- हीन, दीन अजस्र । प्रकृति विधना थी भरे हिम अस्र ।-साकेत, पृ॰ १९५ ।
५. केसर ।
६. बाल ।
अस्र २ संज्ञा पुं॰ [अ॰]
१. दिन का चतुर्थ प्रहर ।
२. समय । वक्त । काल [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. अस्र mfn. (√ 2. अस्), throwing, TBr.
अस्र (अम्), n. a tear, Mn.; R. &c. (often spelt अश्र).
2. अस्र n. blood, Ragh. xvi, 15 (cf. असृज्.)
3. अस्र m. hair of the head, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (123,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
अस्रः [अस्-रन्] 1 A corner, an angle. --2 Hair of the head. --स्रं 1 Tear; अस्रोत्तरमीक्षितामिमां Ku. 5. 61. --2 Blood. --Comp. --अर्जक a. producing blood. --(कः) {1} the white Tulasī plant. {2} the humour producing blood. --कंठः [अस्रः कोणः इव कंठोऽस्य] an arrow. --खदिरः the red Mimosa. --जं flesh. --जित् = अश्रजित् q. v. --पः {1} ‘a blood-drinker’, a Rākṣasa or goblin; वध्यंतेऽ स्रपपुंगवाः Mv. 6. 24. {2} the Nakṣatra मूला. --पा {1} a leech. {2} a Ḍākinī or female imp. --पत्रकः N. of a plant (भिंडावृक्ष). --पित्तं hemorrhage, involuntary discharge of blood from the mouth, nostrils &c. --फला, --ली N. of a plant (सल्लकी). --मातृका chyle, chyme. --रोधिनी the plant लज्जालु Mimosa Pudica. --बिंदुच्छदा N. of a tuberous plant (लक्षणावृक्ष).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0216-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्र पु० अस--रन् । १ कोणे २ केशे च । ३ रुधिरे ४ चक्षुर्जले चन० अश्रशब्दे उदा० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0571,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
अस्रः, पुं, (अस् + रक् ।) कोणः । केशः । इत्यमरः ॥
अस्रं, क्ली, (अस्यते क्षिप्यते यत् । अस् + र ।) रक्तं । अस्रु । इत्यमरः ॥ (रक्तार्ते यथा, -- “पिपासादाहपित्तास्रयुक्तं पित्तज्वरं जयेत्” । इति शार्ङ्गधरः ॥ “क्षीणेऽस्रे मधुराकाङ्क्षा मूर्च्छा च त्वचि रुक्षता । शैथिल्यञ्च सिराणां स्याद्वातादुन्मार्गगामिता” । इति भावप्रकाशः ॥ “अस्रस्राविणो विस्रा” इति । “अशुद्धौ बलिनोऽप्यस्रं न प्रस्थात् स्रावयेत्परं” । इति वाभटः ॥ * ॥ नेत्रजलार्थे यथा, -- “कुर्य्यात्सास्रं शिराहर्षं तेनाक्ष्युद्वीक्षणाक्षमं” । इति वाभटः ॥ * ॥ आलस्यनयने साम्रे, इति चरकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-156-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
अस्रअस्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: अस्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

अस्र 📚 ➤ किनारा, कोश
संस्कृत: किरणः, रक्तम्, अश्रुः · पर्याय: किरण, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
अस्र 📚कोना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
अस्र
किरण के नाम (१.३.३७) — किरण, मयूख, अंशु, गभस्ति, घृणि, रश्मि, भानु, कर
रक्त (२.६.६४) — रुधिर, असृज्, लोहित, रक्त, क्षतज, शोणित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें