🕉️ 22 November 2026, Sunday · 02:04:17 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आचमन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आचमन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आचमन

अर्थ: कुल्ला करना, धार्मिक अनुष्ठानों से पूर्व तथा भोजन के पूर्व और पश्चात् हथेली में जल लेकर घूंट-घूंट करके पीना

संस्कृत: आचमनम् · पर्याय: उपस्पर्श

व्युत्पत्ति: आ+चम्+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आचमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. चमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + चम् + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आचमन (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआचमनम्आचमनेआचमनानि
द्वितीयाआचमनम्आचमनेआचमनानि
तृतीयाआचमनेनआचमनाभ्याम्आचमनैः
चतुर्थीआचमनायआचमनाभ्याम्आचमनेभ्यः
पञ्चमीआचमनात् / आचमनाद्आचमनाभ्याम्आचमनेभ्यः
षष्ठीआचमनस्यआचमनयोःआचमनानाम्
सप्तमीआचमनेआचमनयोःआचमनेषु
सम्बोधनहे आचमनहे आचमनेहे आचमनानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आचमन
आचमन
ācamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आचमन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आचमनीय, आचमित]
१. जल पीना ।
२. शुद्धि के लिये मुँह में जल लेना ।
३. किसी धर्म संबंधी कर्म के आरंभ में दाहिने हाथ में थोड़ा सा लेकर मंत्रपुर्वक पीना यह पुजा के षोडशोपचार में से एक है ।
४. सुगंधबाला । नेत्रबाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-चमन n. sipping water from the palm of the hand (before religious ceremonies, before meals, &c.) for purification, Āp. &c.
[it is not the custom to spit the water out again; the ceremony is often followed by touching the body in various parts]
the water used for that ceremony, Yājñ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (131,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आचमनं 1 Rinsing the mouth, sipping water before religious ceremonies, before and after meals &c. from the palm of the hand; दद्यादाचमनं ततः Y. 1. 242, 195 (part of the water sipped being usually allowed to drop down). --2 The water used for rinsing the mouth. --3 Gargling the throat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0228-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आचमन ग० आ + चम--भावे ल्युट् । १ जलादेः पाने स्मृत्युक्ते कर्म्माङ्गे २ कर्त्तृसंस्कारके २ क्रियाभेदे च, आ० तत्त्वे “आचमने उदकग्रहणप्रकारपरिमाणञ्चाह भरद्वाजः । ‘आयतं पर्वणां कृत्वा गोकर्णाकृतिमत्करम् । संहता- ङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः । मुक्त्वाङ्गुष्ठ- कनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं चरेत् । मासमज्जनमात्रास्तु संगृह्य त्रिः पिवेदपः’ । पाणिना दक्षिणेन “त्रिःपिवेद्द- [] क्षिणेनापः” इति आदिपुराणोक्तेः । मार्कण्डेयः । “सपवि- त्रेन हस्तेन कुर्य्यादाचमनक्रियाम् । नोच्छिष्टं तत्पवि- त्रन्तु भुक्तोच्छिष्टन्तु वर्जयेत्” । मदनपारिजाते हारीतः । ‘ग्रन्थिर्यस्य पवित्रस्य न तेनाचमनञ्चरेत्’ । ग्रन्थना ग्र- न्थिरिति समुद्रकरोऽपि । आचमनानुवृत्तौ देवलः । ‘न गच्छन् न शयानश्च न क्रमन् न परान् स्पृशन् । न हसन् नैव संजल्पन् नात्मानञ्चैव वीक्षयन्’ । क्रमन् कम्पमान इति रत्नाकरः । आत्मानं आत्मस्थानं हृदथं वीक्षयन् इति स्वार्थे णिच् । नेत्यनुवृत्तौ । ‘केशान्नी- वीमघःकायं संस्प शन् धरणीमपि । यदि स्पृशति चैतानि भूयः प्रक्षालयेत् करम्” । अधःकायं नाभेरधः प्रदेशम् । करं दक्षिणम् । आचमनानुवृत्तौ गोभलः । “नान्तरीयैकदेशेन कल्पयित्वोत्तरीयकम्” इति । अन्तरी यमधःपरिधानं तदेकदेशेन उत्तरीयं कृत्वा । मरीचिः । “न बहिर्जानुस्त्वरया नासनस्थो नचोत्थितः । न पादु- कास्थो नाचित्तः शुचिः प्रयतमानसः । उपस्पृस्य द्विजो नित्यं शुद्धः पूतो भवेन्नरः । भुक्त्वासनस्थोऽप्याचामेत् नान्य- काले कदाचन” । जलस्थलोभयकर्म्मानुष्ठानार्थं जलस्थलै- कचरणेनाचमनं कर्त्तव्यमित्याह पैठीनसिः । “अन्तरुदके आचान्तोऽन्तरेव पूतोबहिरुदके आचान्तो बहिरेव शुद्धो भवति तस्मादन्तरेकं बहिरेकं च पादं कृत्वा आचामेत् मर्वत्र शुद्धो भवति” इति । जानुनऊर्द्ध्वजलेषु तिष्ठन्नेवावामेत् । “जानोरूर्द्धं जले तिष्ठान्नाचान्तः शुचितामियास् । अध- स्तात् शतकृत्वोऽपि समाचान्तो न शुध्यति” इति विष्णूक्तेः । हारीतः । “आर्द्रवासा जले कुर्य्यात् तर्पणाचमनं जपम् । शुष्कवासा स्थले कुर्य्यात् तर्पणाचमतं जपम् । कात्यायनः । “स्नानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्च्चनम् । प्रौढपादो न कुर्व्वीत स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । आसनारूढपादस्तु जानुनोर्जङ्घयोस्तथा । कृतावसक्थिको यस्तुं प्रौढपादः स उच्यते” । आसनरूढपादः आसनारूढपादतलः । जानुनोर्जङ्घयोः कृतावसक्थिकः वस्त्रादिना कृतपृष्ठजा- नुजङ्घावन्धः तुद्वयेन भेदप्रतीतेः । अत्र च “अनेको द्वाह्ये दारुशिले भूभिसमे इष्टकाश्च संकीर्णभूता” इति वौधायनवचनात् तथाविधपादोऽपि कुर्य्यात् । व्यासः । “शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखोऽपि वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् । अपः पाणि- नखाग्रेषु आन्तामेद्यस्तु वै द्विजः । सुरापाणेन तत्तुल्य- मित्येवमृषिरब्रवीत् संवृत्यैति” । मुखं संवृत्य अलोम [] कौष्टस्पर्शो यथा न मवतीति तात्पंर्य्यम् । तथाच वशिष्ठः । “आचान्तः पुनराचामेत् वासोविपरिधाय च । ओष्ठौ संस्यश्य च तथा यत्र स्यातामलोमकौ” । एवञ्च प्रागुक्तहा- रीतवचने यत् ओष्ठयोर्मार्जनमुक्तं तत्सलोमकयोरेवेति । ए- तदनन्तरं वामहस्तं पादौ शिरश्च दक्षिणेन पाणिना जले- नाभ्युक्षयेत् । तथाच कामधेनावापस्तम्बः । “त्रिराचामेत् हृद्गताभिरद्भिस्त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् । द्विरित्येके दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्च” । गोभिलः । “त्रिरा- चामेत् द्विः प्रमृजीत पादावभ्युक्ष्य शिरोऽभ्युक्षयेत् इन्द्रि याण्यद्भिः स्पृशेत् अक्षिणी नासिके कर्णाविति” । इन्द्रियाणि इन्द्रियायतनानि इन्द्रियाणाममूर्त्तत्वात् तिसृभि- रिति तर्ज्जनीमध्यमानामिकाभिः
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आचमन" आता है (3)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आचमनआचमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: चमन (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + चम् + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आचमन 📚 ➤ कुल्ला करना, धार्मिक अनुष्ठानों से पूर्व तथा भोजन के पूर्व और पश्चात् हथेली में जल लेकर घूंट-घूंट करके पीना
संस्कृत: आचमनम् · पर्याय: उपस्पर्श

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आचमन 📚जल पीना🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आचमन
आचमन (२.७.३८) — उपस्पर्श

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आचमन: आ+चम्+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬