🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:44:58 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आचमन
ācamana
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आचमन संज्ञा पुं॰ [सं॰] [वि॰ आचमनीय, आचमित]
१. जल पीना ।
२. शुद्धि के लिये मुँह में जल लेना ।
३. किसी धर्म संबंधी कर्म के आरंभ में दाहिने हाथ में थोड़ा सा लेकर मंत्रपुर्वक पीना यह पुजा के षोडशोपचार में से एक है ।
४. सुगंधबाला । नेत्रबाला ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-चमन n. sipping water from the palm of the hand (before religious ceremonies, before meals, &c.) for purification, Āp. &c.
[it is not the custom to spit the water out again; the ceremony is often followed by touching the body in various parts]
the water used for that ceremony, Yājñ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (131,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आचमनं 1 Rinsing the mouth, sipping water before religious ceremonies, before and after meals &c. from the palm of the hand; दद्यादाचमनं ततः Y. 1. 242, 195 (part of the water sipped being usually allowed to drop down). --2 The water used for rinsing the mouth. --3 Gargling the throat.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0228-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आचमन ग० आ + चम--भावे ल्युट् । १ जलादेः पाने स्मृत्युक्ते कर्म्माङ्गे २ कर्त्तृसंस्कारके २ क्रियाभेदे च, आ० तत्त्वे “आचमने उदकग्रहणप्रकारपरिमाणञ्चाह भरद्वाजः । ‘आयतं पर्वणां कृत्वा गोकर्णाकृतिमत्करम् । संहता- ङ्गुलिना तोयं गृहीत्वा पाणिना द्विजः । मुक्त्वाङ्गुष्ठ- कनिष्ठाभ्यां शेषेणाचमनं चरेत् । मासमज्जनमात्रास्तु संगृह्य त्रिः पिवेदपः’ । पाणिना दक्षिणेन “त्रिःपिवेद्द- [] क्षिणेनापः” इति आदिपुराणोक्तेः । मार्कण्डेयः । “सपवि- त्रेन हस्तेन कुर्य्यादाचमनक्रियाम् । नोच्छिष्टं तत्पवि- त्रन्तु भुक्तोच्छिष्टन्तु वर्जयेत्” । मदनपारिजाते हारीतः । ‘ग्रन्थिर्यस्य पवित्रस्य न तेनाचमनञ्चरेत्’ । ग्रन्थना ग्र- न्थिरिति समुद्रकरोऽपि । आचमनानुवृत्तौ देवलः । ‘न गच्छन् न शयानश्च न क्रमन् न परान् स्पृशन् । न हसन् नैव संजल्पन् नात्मानञ्चैव वीक्षयन्’ । क्रमन् कम्पमान इति रत्नाकरः । आत्मानं आत्मस्थानं हृदथं वीक्षयन् इति स्वार्थे णिच् । नेत्यनुवृत्तौ । ‘केशान्नी- वीमघःकायं संस्प शन् धरणीमपि । यदि स्पृशति चैतानि भूयः प्रक्षालयेत् करम्” । अधःकायं नाभेरधः प्रदेशम् । करं दक्षिणम् । आचमनानुवृत्तौ गोभलः । “नान्तरीयैकदेशेन कल्पयित्वोत्तरीयकम्” इति । अन्तरी यमधःपरिधानं तदेकदेशेन उत्तरीयं कृत्वा । मरीचिः । “न बहिर्जानुस्त्वरया नासनस्थो नचोत्थितः । न पादु- कास्थो नाचित्तः शुचिः प्रयतमानसः । उपस्पृस्य द्विजो नित्यं शुद्धः पूतो भवेन्नरः । भुक्त्वासनस्थोऽप्याचामेत् नान्य- काले कदाचन” । जलस्थलोभयकर्म्मानुष्ठानार्थं जलस्थलै- कचरणेनाचमनं कर्त्तव्यमित्याह पैठीनसिः । “अन्तरुदके आचान्तोऽन्तरेव पूतोबहिरुदके आचान्तो बहिरेव शुद्धो भवति तस्मादन्तरेकं बहिरेकं च पादं कृत्वा आचामेत् मर्वत्र शुद्धो भवति” इति । जानुनऊर्द्ध्वजलेषु तिष्ठन्नेवावामेत् । “जानोरूर्द्धं जले तिष्ठान्नाचान्तः शुचितामियास् । अध- स्तात् शतकृत्वोऽपि समाचान्तो न शुध्यति” इति विष्णूक्तेः । हारीतः । “आर्द्रवासा जले कुर्य्यात् तर्पणाचमनं जपम् । शुष्कवासा स्थले कुर्य्यात् तर्पणाचमतं जपम् । कात्यायनः । “स्नानमाचमनं होमं भोजनं देवतार्च्चनम् । प्रौढपादो न कुर्व्वीत स्वाध्यायं पितृतर्पणम् । आसनारूढपादस्तु जानुनोर्जङ्घयोस्तथा । कृतावसक्थिको यस्तुं प्रौढपादः स उच्यते” । आसनरूढपादः आसनारूढपादतलः । जानुनोर्जङ्घयोः कृतावसक्थिकः वस्त्रादिना कृतपृष्ठजा- नुजङ्घावन्धः तुद्वयेन भेदप्रतीतेः । अत्र च “अनेको द्वाह्ये दारुशिले भूभिसमे इष्टकाश्च संकीर्णभूता” इति वौधायनवचनात् तथाविधपादोऽपि कुर्य्यात् । व्यासः । “शिरः प्रावृत्य कण्ठं वा मुक्तकच्छशिखोऽपि वा । अकृत्वा पादयोः शौचमाचान्तोऽप्यशुचिर्भवेत् । अपः पाणि- नखाग्रेषु आन्तामेद्यस्तु वै द्विजः । सुरापाणेन तत्तुल्य- मित्येवमृषिरब्रवीत् संवृत्यैति” । मुखं संवृत्य अलोम [] कौष्टस्पर्शो यथा न मवतीति तात्पंर्य्यम् । तथाच वशिष्ठः । “आचान्तः पुनराचामेत् वासोविपरिधाय च । ओष्ठौ संस्यश्य च तथा यत्र स्यातामलोमकौ” । एवञ्च प्रागुक्तहा- रीतवचने यत् ओष्ठयोर्मार्जनमुक्तं तत्सलोमकयोरेवेति । ए- तदनन्तरं वामहस्तं पादौ शिरश्च दक्षिणेन पाणिना जले- नाभ्युक्षयेत् । तथाच कामधेनावापस्तम्बः । “त्रिराचामेत् हृद्गताभिरद्भिस्त्रिरोष्ठौ परिमृजेत् । द्विरित्येके दक्षिणेन पाणिना सव्यं प्रोक्ष्य पादौ शिरश्च” । गोभिलः । “त्रिरा- चामेत् द्विः प्रमृजीत पादावभ्युक्ष्य शिरोऽभ्युक्षयेत् इन्द्रि याण्यद्भिः स्पृशेत् अक्षिणी नासिके कर्णाविति” । इन्द्रियाणि इन्द्रियायतनानि इन्द्रियाणाममूर्त्तत्वात् तिसृभि- रिति तर्ज्जनीमध्यमानामिकाभिः
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आचमन" आता है (3)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬