🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:05:40 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आज

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आज

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आज

अर्थ: हिन्दी अर्थ उपलब्ध नहीं

अंग्रेज़ी: (fr. 1. अज॑), coming from or belonging to goats, produced by goats, ĀśvGṛ.; R.; Suśr.

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आज (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआजःआजौआजाः
द्वितीयाआजम्आजौआजान्
तृतीयाआजेनआजाभ्याम्आजैः
चतुर्थीआजायआजाभ्याम्आजेभ्यः
पञ्चमीआजात् / आजाद्आजाभ्याम्आजेभ्यः
षष्ठीआजस्यआजयोःआजानाम्
सप्तमीआजेआजयोःआजेषु
सम्बोधनहे आजहे आजौहे आजाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आज
आज
āja
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आज १ क्रि॰ वि॰ [सं॰ अद्य, पा॰ अज्ज]
१. वर्तमान दिन में । जो दिन बीत रहा है उसमें । जैसे, —आज किसका मुँह देखा था जो सारा दिन भटकते बीता ।
२. इन दिनों । वर्तमान समय में । जैसे,—(क) जो आज उनकी चलती है वह दूसरे की नहीं । —(ख) आज करे सो कल पावेगा ।
आज २ संज्ञा पुं॰
१. वर्तमान दिन । जो दिन बीत रहा है । जैसे, आज की रात वह इलाहाबाद जायगा ।
२. इस वक्त । जैसे,— खबरदार आज से ऐसा मत करना । मुहा॰—आज को=(१) इस समय । जैसे,—आज को यह बात कही, कल को दूसरी बात कहेगा । —(२) इस अवसर पर । ऐसे समय में । ऐसे मौके पर । जैसे,—आज को वह न हुए, नहीं तो बतला देते । आज तक=(१) आज के दिन तक । जैसे,—उसे बाहर गए बरसों हुए, पर आज तक उसका कोई खत नहीं आया । —(२) इस समय तक । इस घड़ी तक । जैसे,—कल का गया आज तक न पलटा । आज दिन=इस समय । वर्तमान समय में । जैसे, —आज दिन उनकी टक्कर का दूसरा विद्धान् नहीं । आज बरसकर फिर बरसेगा=ऐसा ही फिर होगा । आज लौं=आज तक । आज से=इस समय से । इस वक्त से । अब से । भविष्य में । जैसे,—अब तक किया सो किया आज से न करना । आज हो कि कल=थोड़े दिनों में । दो चार दिन के अंदर ही । जैसे,—उनका अब क्या ठिकाना, आज मरें कि कल ।
आज ३ वि॰ [सं॰] [वि॰ स्त्री॰ आजी]
१. बकरासंबंधी ।
२. बकरे से उत्पन्न [को॰] ।
आज ४ संज्ञा पुं॰
१. गृघ्र । गिद्ध ।
२. आज्या घृत्त । घी ।
३. क्षेपण । फेंकना [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आज mfn. (fr. 1. अज), coming from or belonging to goats, produced by goats, ĀśvGṛ.; R.; Suśr.
आज m. a vulture, L.
a descendant of Aja
आज (अम्), n. the lunar mansion PūrvāBhādrapadā (presided over by Aja Ekapād), VarBṛS.
clarified butter, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (132,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आज a. (जी f.) [अजस्येदं-अण्] Coming from, belonging to, or produced by, goats. --जः A vulture. --जं 1 Ghee or clarified butter. --2 Throwing.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0230-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आज न० आज्यतेऽनेन आ + अन्ज--घञर्थे क । १ घृते जटा० । अजस्येदम् अण् । २ छागमांसादौ त्रि० । “अलङ्कृतं कु- मारं कुशलीकृतशिरंसमहतेन वाससा संवीतमैणेयेन वाऽजि- नेन ब्राह्मणम्, रौरवेण क्षत्रियम् । आजेन वैश्यम्” आश्व० । गृ० “गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषञ्च यत् । अश्वा- याश्चैव नार्य्याश्च करेणूनाञ्च यत् पयः” सुश्रुतः । अज- भावे घञ् न वीभावः । ३ विक्षेपे आजानेयः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0639,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजं, क्ली, (अज + अण् । अजसम्बन्धी छागस्य घृत- मांसादिः) घृतं । इति जटाधरः ॥ (यथा वैद्यके । “गव्यमाजं तथा चौष्ट्रमाविकं माहिषञ्च यत् । अतो धातुविवृद्ध्यर्थमाजं मांसं प्रशस्यते” ॥) (तथाच रामायणे । २ । ९१ । ६७ । “आजैश्चापि च वाराहैर्निष्ठानवरसञ्चयैः” । घृतार्थे -- गव्यादिघृतभेदेन यदुक्तं तत्सर्व्वं घृत- शब्दे ज्ञातव्यं किन्त्वाजशब्दव्युत्पत्त्या दुग्धादिकं यदुपलभ्यते तदन्यत्र प्रदर्श्यते ॥ “आजं दधि भवेच्चोष्णं क्षयवातविनाशनं । दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्निप्रदीपनं ॥ विपाके मधुरं वृष्यं रक्तपित्तप्रसादनं । शस्तं कार्श्यापहं प्रोक्तं वातपित्तनिवर्हणं” ॥ इति हारीतसुश्रुतौ ॥ “नातिशीतं गुरुस्रिग्धं मांसमाजमदोषलं । शरीरधातुसामान्यादनभिष्यन्दि वृंहणं” ॥ इति चरको वाभटश्च ॥ “गव्यतुल्यगुणन्त्वाजं विशेषाच्छोषिणां हितं । दीपनं लघु संग्राहि श्वासकासास्रपित्तनुत् । अजानामल्पकायत्वात् कटुतिक्तनिषेवनात् ॥ नात्यम्बुपानाद्व्यायामात् सर्व्वव्याधिहरं पयः” । “दध्याजं कफपित्तघ्नं लघुवातक्षयापहं । दुर्नामश्वासकासेषु हितमग्नेः प्रदीपनं ॥ विपाके मधुरं वृष्यं रक्तपित्तप्रसादनं” ॥ “आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्यं बलवर्द्धनं । कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु” ॥ इति च सुश्रुतः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-168-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आज" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आजआज (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: अज् + घञ्)
अन्य सम्भावना: आज (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आज 📚 ➤ वर्तमान दिन में । जो दिन बीत रहा है उसमें । जैसे, —आज किसका मुँह देखा … उमा-कोश
अंग्रेज़ी (मोनियर-विलियम्स): (fr. 1. अज॑), coming from or belonging to goats, produced by goats, ĀśvGṛ.; R.; Suśr.

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आज 📚वर्तमान दिन में । जो दिन बीत रहा है उसमें । जैसे, —आज किसका मुँह देखा …🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आज: अज् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें