🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:09:19 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आजीवः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आजीवः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आजीवः

अर्थ: जीविका, जीवननिर्वाह का साधन, भरण

संस्कृत: जीवनोपायः · पर्याय: जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन

व्युत्पत्ति: आ+जीव्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आजीव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. जीव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + जीव् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आजीव (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआजीवःआजीवौआजीवाः
द्वितीयाआजीवम्आजीवौआजीवान्
तृतीयाआजीवेनआजीवाभ्याम्आजीवैः
चतुर्थीआजीवायआजीवाभ्याम्आजीवेभ्यः
पञ्चमीआजीवात् / आजीवाद्आजीवाभ्याम्आजीवेभ्यः
षष्ठीआजीवस्यआजीवयोःआजीवानाम्
सप्तमीआजीवेआजीवयोःआजीवेषु
सम्बोधनहे आजीवहे आजीवौहे आजीवाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आजीव
आजीव
ājīva
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आजीव संज्ञा पुं॰[सं॰]
१. जीविका । धंधा ।
२. जीविका का साधन या उपाय ।
३. उचित लाभ या आय । वाजिब आमदनी । विशेष—जो लोग कारीगरों और श्रमिकों की आमदनी को घटाने का यत्न करते थे, उनके ऊपर चाणक्य ने १००० पण जुरमाना लिखा है ।
४. राज्यकर । सरकारी टैकस या महसूल । विशेषयह भिन्न भिन्न पदार्थों पर लगता था ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-जीव m. livelihood, ŚvetUp.; Mn. xi, 63; MBh. &c.
= आजीविक, q.v., L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (133,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आजीवः, --वनं 1 Livelihood, subsistence, maintenance; भवत्याजीवनं तस्मात् Pt. 1. 48; cf. words like रूपाजीव, अजाजीव, शस्त्राजीव, स्त्र्याजीव &c.; आजीवनार्थः Ms. 10. 79 means of livelihood. --2 Profession, the means of maintaining oneself; विशुद्ध इदानीमाजीवः Ś. 6. --वः A Jaina beggar.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0230-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजीव पु० आजीव्यतेऽनेन आ + जीव--करणे घञ् । १ आजीवनोपाये द्रव्यादौ २ उपाये च । अन्नाशनमुपक्रम्य “तस्मिन् काले स्थापयेत्तत्पुरस्तात् वस्त्रं शस्त्रं पुस्तकं लेखनीञ्च । स्वर्ण्णं रौप्यं यच्च गृह्णाति बालस्तैराजीवै- स्तस्य वृत्तिः प्रदिष्टा” मु० चि० । नृणां जन्मलग्नावधि दशमभावे मेषादीनां क्षेत्रहोराद्रेक्काणनवांशद्वादशां- शत्रिं शाशरूपैः षड्भिर्वर्गैः क्रमेणाजीवोपायविशेषज्ञानं भवति यथोक्तं जातके “अथ कल्याणवर्म्मोक्तां दशमेऽंशविभेदजाम् । वृत्तिचिन्तां लिखेत्कर्म्माजीवो- क्तामपि चिन्तयेत् । “वाटिकाकृषिबणिग्रससेवादूत्यतोऽ- जगणतः स्वभे भवेत् । जोवनं वृषगणाच्चतुष्पदैः पक्षि- धान्यशकटादिसंग्रहैः । मौक्तिकादिजलजैर्लिपिलेख्यै- र्विद्रु मादिकबणिक्क्रियादिभिः । द्वन्द्वभागत अथो कु- लीरतोनीरजैर्विषभगाग्निशस्त्रजैः । वनाद्रिकाष्ठसन्नाह कुप्याकुप्यैश्च धान्यकैः । कृषिपाषाणबाणिज्यैर्वृत्तिः सिंहांशतः खभे । गान्धर्वशिल्पशकटैर्मणिहेमकर्म्मगन्धक्र- यैर्नभसि षट्कगणैश्चलेख्यैः । हेमाम्बुगोमहिषधान्यकृषि- क्रयैश्च मूलैर्धनैर्नृपतितोऽपि तुलोत्थवर्गे । स्त्रीसङ्गमाप्तधनचौ- र्य्यचिकित्सितैश्च निन्द्योद्यमैर्नृपतिसेवनतोऽलिवर्गे । भैषज्यरू- पगणितादिकयन्त्रबिद्याभूपालमन्त्रिगिरिदुर्गवशाद्धनुःस्थे । [] वराङ्गना वारिभवोत्थवित्ताः श्रेष्ठा रताश्चापि रसायने स्युः । क्रीडासु रामासु महापणेषु मृगास्यवर्गे दशमेऽतिवित्ताः । शस्त्राग्निभेदखननादिकवीर्य्यभारस्कन्धोपवृत्तिरपि बाहु- बलाद्घटोत्थे । खस्थे गणे झषभवे जवशस्त्रवाहयोनि प्रपायनधनानि नरस्य पण्यैः” । भावे घञ् । ३ आजीवार्थ- मालम्बने । आजीवति कर्त्तरि अच् । ४ आजीवनकारिणि” कर्म्माजीवः नृपाजीव इत्यादो तु आ + जीव--अण् । उप० स० इति भेदः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0642-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आजीवः, पुं, (आङ् + जीव + घञ् ।) जीविका । इत्यमरः ॥ (“बहुमूलफलो रम्यः स्वाजीवः प्रतिभाति मे” ॥ इति रामायणे ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आजीवःआजीव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: जीव (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + जीव् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आजीवः 📚 ➤ जीविका, जीवननिर्वाह का साधन, भरण
संस्कृत: जीवनोपायः · पर्याय: जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आजीव 📚जीविका । धंधा🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आजीव
जीविका (२.९.१) — जीविका, वार्ता, वृत्ति, वर्तन, जीवन

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आजीवः: आ+जीव्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें