🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:00:46 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आजीवक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आजीवक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आजीवक

अर्थ: जीना (कर्तृवाचक कृदन्त)

संस्कृत: प्राणधारणे · पर्याय: पीतसारक, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, प्रियक

अंग्रेज़ी: to live,to revive,to live upon, to survive

व्युत्पत्ति: जीव्+णिच्+ण्वुल् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. जीवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + जीव् + ण्वुल्
  2. जीवक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + जीव् + ण्वुल्
  3. आजीवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — जीवक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाजीवकःजीवकौजीवकाः
द्वितीयाजीवकम्जीवकौजीवकान्
तृतीयाजीवकेनजीवकाभ्याम्जीवकैः
चतुर्थीजीवकायजीवकाभ्याम्जीवकेभ्यः
पञ्चमीजीवकात् / जीवकाद्जीवकाभ्याम्जीवकेभ्यः
षष्ठीजीवकस्यजीवकयोःजीवकानाम्
सप्तमीजीवकेजीवकयोःजीवकेषु
सम्बोधनहे जीवकहे जीवकौहे जीवकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — जीव् (भ्वादिगण) · अर्थ: जीना (प्राणधारणे)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमजीवतिजीवतःजीवन्ति
मध्यमजीवसिजीवथःजीवथ
उत्तमजीवामिजीवावःजीवामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: जीवति · लिट्: जिजीव · लुट्: जीविता · लृट्: जीविष्यति · लोट्: जीवतात् · लङ्: अजीवत् · विधिलिङ्: जीवेत् · आशीर्लिङ्: जीव्यात् · लुङ्: अजीवीत् · लृङ्: अजीविष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: जीवन · ण्वुल्: जीवकः · तृच्: जीविता · ण्यत्: जीव्यः · तव्य: जीवितव्यः · अनीयर्: जीवनीयः · क्त: जीवितः · क्तवतु: जीवितवान् · शतृ: जीवन् · स्य-शतृ: जीविष्यन् · क्त्वा: जीवित्वा · ल्यप्: प्रजीव्य · तुमुन्: जीवितुम् · णमुल्: जीवम् · घञ्: जीवः · क्तिन्: ज्यूति · क्वसु: जिजीवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — जीवक
जीवक
jīvaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
जीवक संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. प्राण धारण करनेवाला ।
२. आयुर्वेद के एक प्रसिद्ध आचार्य जो बौद्ध परपंरा के अनुसार ईस्वी पूर्व चौथी या तीसरी शताब्दी में थे ।
३. क्षपणक ।
४. सँपेरा ।
५. सेवक ।
६. ब्याज लेकर जीविका करनेवाला । सूदखोर ।
७. पीतसाल का वृक्ष ।
८. एक जड़ी या पौधा । विशेष—भावप्रकाश के अनुसार यह पोधा हिमालय के शिखरों पर होता है । इसका कद लहसुन के कंद के समान और इसकी पत्तियाँ महीन और सारहीन होती है । इसकी टहनियों में बारीक काँटे होते हैं और दूध निकलता है । यह अष्टवर्ग औषध के अंतर्गत है और इसका कंद मधुर, बलकारक और कामोद्दीपक होता है । ऋषभ और जीवक दोनों एक ही जाति के गुल्म हैं, भेद केवल इतना ही है कि ऋषभ की आकृति बैल की सींग की तरह होती है और जीवक की झाडू की सी । पर्या॰—कूर्चशीर्ष । मधुरक । श्रृंग । ह्नस्वाँग । जीवन । दीर्घायु प्राणद । भृंगाह्व । चिरजीवी । मंगला । आयुष्मान् । बलद ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवक mfn. living, alive, Hcar. vii
ifc. (f(इका). ) ‘living’, see चिर-: making a livelihood by (in comp.), MBh. xii f.; Hariv. 4484; Śatr. (cf. अक्षर-)
‘generating’, see पुत्रं-
ifc. (f(आ). ) long living, for whom long life is desired, Pāṇ. iii, 1, 150, Kāś.
जीवक m. a living being, L.
‘living on others’, a servant, L.
an usurer, L.
a beggar, L.
a snake-catcher, L.
a tree, L.
one of the 8 principal drugs called Aṣṭavarga (Terminalia tomentosa, L.; Coccinia grandis, L.), Suśr.; VarBṛS.
N. of Kumāra-bhūta, Divyāv. xix, xxxv
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (423,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
जीवक a. [जीव् --णिच् ण्वुल्] 1 Living, making a livelihood by, generating &c. --2 One who lives a long time. --कः 1 A living being. --2 A servant. --3 A Buddhist mendicant, any mendicant who lives by begging. --4 A usurer. --5 A snakecatcher. --6 A tree. --7 A medicinal plant of that name.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0515-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवक पु० जीवयति जीव + णिच्--ण्वुल् । १ अष्टवर्गात्वर्गते १ ओषधिभेदे “जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ । रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ । जीवकः कूर्चकाकार ऋषभो वृषशृङ्गवत्” तदभावे विदारी- मूलं प्रतिनिधितया देयमिति” । “जीवकर्षभकौ बल्यौ शीतौ शुक्लकफप्रदौ । मधुरौ पित्तदाहार्शःकार्श्य- वातक्षयापहौ” भावप्र० २ पीतसालवृक्षे ३ क्षपणके च पु० । जीव--ण्वुल् । ४ प्राणधारके त्रि० मेदि० । ५ सेवके ६ वृद्ध्याजीविनि त्रि० ७ अहितुण्डिके पु० मेदि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3126,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
जीवकः, पुं, (जीवयति आरोग्यं करोतीति । जीव + णिच् + ण्वुल् ।) अष्टवर्गान्तर्गतौषधविशेषः । तत्पर्य्यायः । कूर्च्चशीर्षः २ मधुरकः ३ शृङ्गः ४ ह्नस्वाङ्गः ५ । इत्यमरः । २ । ४ । १४२ ॥ जीवनः ६ दीर्घायुः ७ प्राणदः ८ जीव्यः ९ भृङ्गाह्वः १० [] प्रियः ११ चिरञ्जीवी १२ मधुरः १३ मङ्गल्यः १४ कूर्च्चशीर्षकः १५ वृद्धिदः १६ आयुष्मान् १७ जीवदः १८ बलदः १९ । अस्य गुणाः । मधु- रत्वम् । शीतत्वम् । रक्तपित्तानिलार्त्तिक्षय- दाहज्वरनाशित्वम् । शुक्रश्लेष्मविवर्द्धनत्वञ्च । इति राजनिर्घण्टः ॥ बलकारित्वम् । कार्श्य- वातनाशित्वम् । तस्य रूपं यथा, -- “जीवकर्षभकौ ज्ञेयौ हिमाद्रिशिखरोद्भवौ । रसोनकन्दवत्कन्दौ निःसारौ सूक्ष्मपत्रकौ ॥ जीवकः कूर्च्चकाकारः ऋषभो वृषशृङ्गवत् । जीवकर्षभकस्थाने विदारीमूलम् ॥” इति भावप्रकाशः ॥ * ॥ प्राणकः । पीतशालः । क्षपणः । इति मेदिनी । के, ९५ ॥
जीवकः, त्रि, (जीवति प्रभुसेवावृत्त्या इति । जीव + ण्वुल् ।) सेवकः । वृद्ध्याशी । जीवी ॥ (यथा, महाभारते । १३ । १४१ । ६६ । “त्रैविद्यो ब्राह्मणो विद्वान् न चाध्ययनजीवकः ॥”) अहितुण्डिकः । इति मेदिनी । के, ९५ ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-539-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "जीवक" आता है (2)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आजीवकजीवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + जीव् + ण्वुल् 📚
अन्य सम्भावना: जीवक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + जीव् + ण्वुल् | आजीवक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आजीवक 📚 ➤ जीना (कर्तृवाचक कृदन्त)
संस्कृत: प्राणधारणे · पर्याय: पीतसारक, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, प्रियक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
जीवक 📚प्राण धारण करनेवाला🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
जीवक
विजयसार के नाम (२.४.४४) — पीतसार, सर्जक, असन, बन्धूकपुष्प, प्रियक
जीवक औषधि के नाम (२.४.१४२) — कूर्चशीर्ष, मधुरक, शृंग, ह्रस्वांग

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आजीवक: आ + जीव् + ण्वुल् — कर्तृवाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें