🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:04:52 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आज्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आज्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आज्य

अर्थ: पिघलाया हुआ घी

संस्कृत: घृतम् · पर्याय: घृत, हविस्, सर्पिस्

व्युत्पत्ति: आज्यते- आ+अञ्ज्+क्यप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आज्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आज्य (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआज्यम्आज्येआज्यानि
द्वितीयाआज्यम्आज्येआज्यानि
तृतीयाआज्येनआज्याभ्याम्आज्यैः
चतुर्थीआज्यायआज्याभ्याम्आज्येभ्यः
पञ्चमीआज्यात् / आज्याद्आज्याभ्याम्आज्येभ्यः
षष्ठीआज्यस्यआज्ययोःआज्यानाम्
सप्तमीआज्येआज्ययोःआज्येषु
सम्बोधनहे आज्यहे आज्येहे आज्यानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आज्य
आज्य
ājya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आज्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घृत । घी । उ॰—नौकरशाही दे चुकी, भारत तुझे स्वराज्य । डाल न आशा आग में असहयोग का आज्य । —शंकर॰, पृ॰ २०६ ।
२. (व्यापक भाव में) घृत की जगह तेल, दूध आदि हवनीय पदार्थ [को॰] ।
३. प्रात:कालिक होत्र के मंत्र [को॰] ।
४. वह सूक्त जिसमें उक्त मंत्र है [को॰] । यौ॰—आज्यग्रह, आज्यधानी=घृतपात्र । आज्यदोह । आज्यप= घृत पीनेवाला । आज्यपा । आज्यभाग । आज्यभुक् । आज्यस्थाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आज्य m. a descendant of Aja, (g. गर्गादि, q.v.)
2. आज्य n. (√ अञ्ज् Vārtt. on Pāṇ. iii, 1, 109), melted or clarified butter (used for oblations, or for pouring into the holy fire at the sacrifice, or for anointing anything sacrificed or offered), RV. x; AV.; VS. &c.
(in a wider sense) oil and milk used instead of clarified butter at a sacrifice
N. of a sort of chant (शस्त्र) connected with the morning sacrifice, AitBr.; ŚBr.; KauṣBr.
N. of the Sūkta contained in the aforesaid शस्त्र, KauṣBr.
N. of a Stotra connected with that शस्त्र, TāṇḍyaBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (132,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आज्यं [आज्यते, आ-अंज्-क्यप्] 1 Clarified butter, ghee; आज्यधूमोद्गमेन [] Ś. 1. 15; (it is often distinguished from घृत; सपिंविंलीनमाज्यं स्याद् घनीभूतं घृतं भवेत्). --2 (In a wider sense) Oil, milk &c. used instead of clarified butter; घृतं वा यदि वा तैलं पयो वा दधि यावकं । आज्यस्याने नियुक्तानामाज्यशब्दो विधीयते ॥. --3 N. of a sort of chant or religious service (सामस्तोमभेदः); आजिमीयुस्तस्मादाज्यानामाज्यत्वं Nir. --4 Turpentine. --Comp. --दोहं a hymn to be recited by a Sāmavedin. --प a. drinking ghee. (--पाः pl.) a class of Manes who are the sons of Pulastya and the ancestors of the Vaiśya order; पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्राः Mb.; Ms. 3. 197-8. --पात्रं, --स्थाली a vessel or dish to hold clarified butter. --भज् m. {1} an epithet of Agni (the consumer of clarified butter). {2} a god, deity. --वारिः ‘sea of clarified butter’, one of the seven seas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0231-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आज्य न० आज्यते आ + अन्ज--क्यप् नलोपः । १ घृते । “सर्पि- र्विलीनमाज्यं स्याद्घनीभूतं वृतं भवेदित्युक्ते २ विलीने सर्पिषि “स्रुवेण दक्षभागादाज्यं गृहीत्वा” भवदेवः “पूतं पवित्रेणे- वाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः” द्रुपदमन्त्रः ३ श्रीवासे चन्द्रने पु० अजयपालः । “आजिमीयुस्तस्मादाज्यानामाज्यत्वमिति निरुक्तेसामस्तोमभेदे । स च” स्तोमः सामवि० ब्रा० भा० उक्तः “वहिष्पवमानसूक्तस्व आद्यम् अग्न आयाहिवीतये” इत्यादि सूक्तम्, आनो मित्रावरुण इति द्वितीयम् “आयाहि मुच्य आहत इति” तृतीयम् । “इन्द्राग्नी आगतमित्यादि चतुर्थम्” उत्तरा० १ प्र० ३, ५, ६, ७, सूक्तानि तान्येतानिं प्रातः सवने गायत्रसाम्ना गीयसानानि आज्यस्तोत्रा- ण्युच्यन्ते तेषु चाज्यस्तोत्रेषु पञ्चदश स्तोमो भवति तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते । “पञ्चभ्योहिंकरोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्योहिंकरोतिस एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्योहिङ्करोति स एकया स एकया स तिसृभिः” सामविधानब्राह्मणम् “एवं त्रिरावर्त्त्यं तत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमायास्त्रिरा- वृत्तिः द्वितीयावृत्तौ मध्याया स्त्रिरभ्यासः । तृतीयावृत्तौ उत्तमायास्त्रिरभ्यासः । सोऽयं पञ्चदशस्तोम इति”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0644,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आज्यं, क्ली, (आङ् पूर्व्वात् अञ्जेः संज्ञायामिति क्यप् ।) घृतं । इत्यमरः ॥ श्रीवासः । इत्यजय- पालः ॥ (यागक्रियासाधनं तैलदुग्धादिकमपि आज्यशब्देनोच्यते । यदुक्तं गृह्यसङ्गहे । “घृतं वा यदि वा तैलं पयो वा दधि यावकं । आज्यस्थाने नियुक्तानामाज्यशब्दो विधीयते” ॥ यथा रघुवंशे । ७ । २० । “तत्रार्चितो भोजपतेः पुरोधाः हुत्वाग्निमाज्यादिभिरग्निकल्पः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आज्य" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आज्यआज्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आज्य 📚 ➤ पिघलाया हुआ घी
संस्कृत: घृतम् · पर्याय: घृत, हविस्, सर्पिस्

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आज्य 📚घृत । घी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आज्य
घी (२.९.५३) — घृत, हविस्, सर्पिस्

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आज्य: आज्यते- आ+अञ्ज्+क्यप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें