🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:36:27 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आज्य
ājya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आज्य संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घृत । घी । उ॰—नौकरशाही दे चुकी, भारत तुझे स्वराज्य । डाल न आशा आग में असहयोग का आज्य । —शंकर॰, पृ॰ २०६ ।
२. (व्यापक भाव में) घृत की जगह तेल, दूध आदि हवनीय पदार्थ [को॰] ।
३. प्रात:कालिक होत्र के मंत्र [को॰] ।
४. वह सूक्त जिसमें उक्त मंत्र है [को॰] । यौ॰—आज्यग्रह, आज्यधानी=घृतपात्र । आज्यदोह । आज्यप= घृत पीनेवाला । आज्यपा । आज्यभाग । आज्यभुक् । आज्यस्थाली ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आज्य m. a descendant of Aja, (g. गर्गादि, q.v.)
2. आज्य n. (√ अञ्ज् Vārtt. on Pāṇ. iii, 1, 109), melted or clarified butter (used for oblations, or for pouring into the holy fire at the sacrifice, or for anointing anything sacrificed or offered), RV. x; AV.; VS. &c.
(in a wider sense) oil and milk used instead of clarified butter at a sacrifice
N. of a sort of chant (शस्त्र) connected with the morning sacrifice, AitBr.; ŚBr.; KauṣBr.
N. of the Sūkta contained in the aforesaid शस्त्र, KauṣBr.
N. of a Stotra connected with that शस्त्र, TāṇḍyaBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (132,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आज्यं [आज्यते, आ-अंज्-क्यप्] 1 Clarified butter, ghee; आज्यधूमोद्गमेन [] Ś. 1. 15; (it is often distinguished from घृत; सपिंविंलीनमाज्यं स्याद् घनीभूतं घृतं भवेत्). --2 (In a wider sense) Oil, milk &c. used instead of clarified butter; घृतं वा यदि वा तैलं पयो वा दधि यावकं । आज्यस्याने नियुक्तानामाज्यशब्दो विधीयते ॥. --3 N. of a sort of chant or religious service (सामस्तोमभेदः); आजिमीयुस्तस्मादाज्यानामाज्यत्वं Nir. --4 Turpentine. --Comp. --दोहं a hymn to be recited by a Sāmavedin. --प a. drinking ghee. (--पाः pl.) a class of Manes who are the sons of Pulastya and the ancestors of the Vaiśya order; पुलस्त्यस्याज्यपाः पुत्राः Mb.; Ms. 3. 197-8. --पात्रं, --स्थाली a vessel or dish to hold clarified butter. --भज् m. {1} an epithet of Agni (the consumer of clarified butter). {2} a god, deity. --वारिः ‘sea of clarified butter’, one of the seven seas.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0231-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आज्य न० आज्यते आ + अन्ज--क्यप् नलोपः । १ घृते । “सर्पि- र्विलीनमाज्यं स्याद्घनीभूतं वृतं भवेदित्युक्ते २ विलीने सर्पिषि “स्रुवेण दक्षभागादाज्यं गृहीत्वा” भवदेवः “पूतं पवित्रेणे- वाज्यमापः शुन्धन्तु मैनसः” द्रुपदमन्त्रः ३ श्रीवासे चन्द्रने पु० अजयपालः । “आजिमीयुस्तस्मादाज्यानामाज्यत्वमिति निरुक्तेसामस्तोमभेदे । स च” स्तोमः सामवि० ब्रा० भा० उक्तः “वहिष्पवमानसूक्तस्व आद्यम् अग्न आयाहिवीतये” इत्यादि सूक्तम्, आनो मित्रावरुण इति द्वितीयम् “आयाहि मुच्य आहत इति” तृतीयम् । “इन्द्राग्नी आगतमित्यादि चतुर्थम्” उत्तरा० १ प्र० ३, ५, ६, ७, सूक्तानि तान्येतानिं प्रातः सवने गायत्रसाम्ना गीयसानानि आज्यस्तोत्रा- ण्युच्यन्ते तेषु चाज्यस्तोत्रेषु पञ्चदश स्तोमो भवति तस्य स्तोमस्य विष्टुतिरेवमाम्नायते । “पञ्चभ्योहिंकरोति स तिसृभिः स एकया स एकया पञ्चभ्योहिंकरोतिस एकया स तिसृभिः स एकया पञ्चभ्योहिङ्करोति स एकया स एकया स तिसृभिः” सामविधानब्राह्मणम् “एवं त्रिरावर्त्त्यं तत्र प्रथमावृत्तौ प्रथमायास्त्रिरा- वृत्तिः द्वितीयावृत्तौ मध्याया स्त्रिरभ्यासः । तृतीयावृत्तौ उत्तमायास्त्रिरभ्यासः । सोऽयं पञ्चदशस्तोम इति”
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0644,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आज्यं, क्ली, (आङ् पूर्व्वात् अञ्जेः संज्ञायामिति क्यप् ।) घृतं । इत्यमरः ॥ श्रीवासः । इत्यजय- पालः ॥ (यागक्रियासाधनं तैलदुग्धादिकमपि आज्यशब्देनोच्यते । यदुक्तं गृह्यसङ्गहे । “घृतं वा यदि वा तैलं पयो वा दधि यावकं । आज्यस्थाने नियुक्तानामाज्यशब्दो विधीयते” ॥ यथा रघुवंशे । ७ । २० । “तत्रार्चितो भोजपतेः पुरोधाः हुत्वाग्निमाज्यादिभिरग्निकल्पः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-169-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आज्य" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें