🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:19:52 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

घृत
ghṛta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अर्धर्च आदि गण में 'घृत' आदि शब्दों का जो पुल्लिंग आदि रूप वेद में निश (3.5.36)
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
घृत १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. घी । तपाया हुआ मक्खन ।
२. मक्खन (को॰) ।
३. जल ।
४. तेजस । शक्ति (को॰) । यौ॰ = घृतकरंज, घृतपर्ण, घृतपूर्णक = एक प्रकार का करंज वृक्ष । घृतकेश, घृतदीधिति, घृतप्रतीक, घृतप्रयस, घृतप्रसत्त = अग्नि ।
घृत २ वि॰ [सं॰]
१. आर्द्र किया हुआ । सिंचित । तर ।
२. घोतित । आलोकित [को॰] ।
घृत १ वि॰
१. धरा हुआ । पकड़ा हुआ । उ॰—हुए जीवन मरण के मध्य घृत से वे ।—साकेत, पृ॰ ५१ ।
२. धारण किया हुआ । ग्रहण किया हुआ ।
३. स्थिर किया हुआ । निश्चित ।
४. पतित ।
५. तौला हुआ (को॰) ।
६. तैयार किया हुआ । प्रस्तुत (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. घृत mfn. sprinkled, L.
घृत n. (g. अर्धर्चादि) ghee i.e. clarified butter or butter which has been boiled gently and allowed to cool (it is used for culinary and religious purposes and is highly esteemed by the Hindūs), fat (as an emblem of fertility), fluid grease, cream, RV.; VS.; AV. &c.
(= उदक) fertilizing rain (considered as the fat which drops from heaven), water, Naigh. i, 12; Nir. vii, 24
घृत m. N. of a son of Dharma (grandson of Anu and father of Duduha), Hariv. 1840
2. घृत mfn. (Pāṇ. vi, 4, 37, Kāś.) illumined, L.
घृत See √ 1. and √ 2. घृ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (378,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
घृत a. [घृ-क्त] 1 Sprinkled. --2 Illumined. --तं 1 Ghee, clarified butter; (सर्पिर्विलीनमाज्यं स्याद् घनीभूतं घृतं भवेत् Sāy.). --2 Butter. --3 Water. --Comp. --अन्नः, --अर्चिस् m. blazing fire. --अवनिः the spot on the sacrificial post which is smeared with ghee. --आहवनः fire. --आहुतिः f. an oblation of ghee. --आह्वः {1} the Sarala tree. {2} turpentine --उदः ‘ocean of ghee’ one of the seven oceans. --ओदनः, boiled rice mixed with ghee. --कुल्या a stream of ghee. --केशः {1} fire. {2} one whose locks are unctuous. --दीधितिः fire. --धारा a continuous stream of ghee. --निर्णिज् a. shining. (--m.) fire. --पदी an epithet [] of the goddess Ilā. --पशुः a sacrificial victim represented by ghee. --पूरः, --वरः a kind of sweetmeat; also ˚पूर्वकः. --पृच् a. accompanied with ghee. --पृष्ट a. having a shining body. --प्रतीकः, --प्रयस् m., प्रसत्तः fire. --मंडः the scum of melted butter. --योनिः fire. --लेखनी a ladle for ghee.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0478-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
घृत पुंन० घृ--सेके क्त । अर्द्धर्चादि दुग्धभवे “सर्पिर्विली- [] नमाज्यं तु घनीभूतं घृतं भवेत्” उक्ते घनीभूते १ आज्ये घृत गुणभेदादि भावप्र० उक्तं यथा “वृतमाज्यं हविः सर्पिः कथ्यन्ते तद्गुणा अथ । घृतं र- सायनं स्वादु चक्षुव्यं वह्निदीपनम् । शीतं वीर्य्ये विषालक्ष्मी पापपित्तानिलापहम् । अल्पाभिष्यन्दि कान्त्योजस्तेजो लावण्यबुद्धिकृत् । स्वरस्मृतिकरं मेध्यमायुष्यं बलकृद्गुरु । उदावर्त्तज्वरोन्मादशूलानाहव्रणान् हरेत् । स्निग्धं कफकरं रक्षःक्षयवीसर्परक्तनुत् । गव्यस्य घृतस्य गुणाः गव्यं घृतं विशेषेणेत्यादि भावप्र० वाक्यम् २५८२ पृ० उक्तम् घृतभेदगुणा भावप्र० उक्तायथा माहिषस्य गुणाः । “माहिषन्तु घृतं स्वादु पित्तरक्तानिला- पहम् । शीतलं श्लेष्मलं वृष्यं गुरु स्वादुविपच्यते” । छागस्य गुणाः “आजमाज्यङ्करोत्यग्निं चक्षुष्यं बलवर्द्ध- नम् । कासे श्वासे क्षये चांपि हितं पाके भवेत्कटु” । अथ उष्ट्रीवृतम् “औष्ट्रं कटु घृतं पाके शोषक्रिमिविषा- पहम् । दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम्” । अथ आविकघृतम् “पाके लघ्वाविकं सर्षिः सर्वरोगविनाश- नम् । वृद्धिं करोति चास्थीनामश्मरीशर्करापहम् । चक्षुष्यमग्निव्युषणं वातदोषनिवारणम्” । अथ नारीघृतम् । “कफेऽनिले योनिदोषे पित्ते रक्ते च तद्धितम् । चक्षुष्यमाज्यं स्त्रीणां वा सर्पिः स्यादमृतो- पमम्” । अथाश्वघृतम् “वृद्धिं करीति देहाग्नेर्लघु पाके विषा- पहम् । तर्पणं नेत्ररोगघ्नं दाहनुद्बडवाघृतम्” । दुग्धघृतस्य गुणाः “वृतं दुग्धभवं ग्राहि शीतलं नेत्र रोगहृत् । निहन्ति षित्तदाहास्रमदमूर्च्छाभ्रमानिलान्” । अथ ह्यस्तनदधिजवृतगुणाः “हविर्ह्यस्तनदुग्धोत्थ तत्स्या- द्धैयङ्गवीनकम हैयङ्गवीनं चक्षुष्यं दीपनं रुचिकृत्प- रम् । बलकृद्वृंहणं वृष्यं विशेषाज्ज्वरनाशनम्” । पुराणघृतस्य गुणाः “वर्षादूर्द्ध्वं भवेदाज्य पुराणं तत्- त्रिदोषनुत् । मूर्च्छाकुष्ठविषोन्मादापस्मारतिमिरापहम् । यथा यथाऽखिलं सर्पिः पुराणमधिकं भवेत् । तथा तथा गुणैः स्वैः स्वैरधिकं तदुदाहृतम्” अथ नतनस्य घृतस्य विषयाः “योजयेन्नवमेवाज्यं भोजने तर्पणे श्रमे । वलक्षये पाण्डुरोगे कामलानेत्ररोगयोः” । घतप्रयोगस्याविपयाः “राजयक्ष्मणि बाले च वृद्धे श्लेष्म- कृते गदे । रोग सामे विसूच्याञ्च विबन्ध च मदायये । ज्वरे च दहने मन्दे न सर्पर्वहु मन्यते” । [] अस्य गव्यादिघृतभेदास्तद्गुणादिकं च सुश्रुतेनोक्तं यथा “घृतन्तु सौम्यं शीतबीर्य्यं भृदु मधुरमल्पाभिस्यन्दि स्नेहनमुदावर्तोन्मादापस्मारशूलज्वरानाहवातपित्तप्रशम- नमग्निदीपनं स्मृतिमतिमेधाकान्तिस्वरलावण्यसौकुमार्य्यौ- जस्तेजोबलकरमायुष्यं वृष्यं मेध्यं वयःस्थापनं गुरु चक्षुष्यं श्लेष्माभिवर्द्धनं पाप्मालक्ष्मीपशमनं विषहरं रक्षोघ्नञ्च । विप्राके मधुरं शीतं वातपित्तविषापहम् । चक्षुष्यमग्र्यं बल्यञ्च गव्य सर्पिर्गुणोत्तरम् । आजं घृतं दीपनीयं चक्षुष्य बलवर्द्धनम् । कासे श्वासे क्षये चापि पथ्यं पाके च तल्लघु । मधुर रक्तपित्तघ्नं गुरु पाके कफापहम् । वातपित्तप्रशमनं सुशीतं माहिषं घृतम् । औष्ट्र कटुरसं पाके शोफक्रिमिविषापहम् । दीपनं कफवातघ्नं कुष्ठगुल्मोदरापहम् । पाके लघ्वा- विकं सर्पिर्नच पित्तप्रकोपणे । कफेऽनिले योनिदोषे शोषे कम्पे च तद्धितम् । पाके लघूष्णवीर्य्यञ्च कषायं कफनाशनम् । दीपनं बद्धमूत्रञ्च विद्यादेकशफं घृतम् । चक्षुष्यमग्र्यं स्त्रीणान्तु सर्पिः स्यादमृतो- पमम् । वृद्धिं करोति देहाग्न्योर्लघुपाकं विषापहम् । कषायं बद्धविण्मूत्रं तिक्तमग्निकरम् लघु । हन्ति कारेणवं सर्पिः कफकुष्ठविषक्रिमीन् । क्षीरघृतं पुनः संग्राहि रक्तपित्तभ्र
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "घृत" आता है (19)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें