🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:32:18 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आतिथ्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आतिथ्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आतिथ्य

अर्थ: सत्कारशील, अतिथि के लिए उपयुक्त

व्युत्पत्ति: अतिथि+ष्यञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आतिथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आतिथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आतिथ्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआतिथ्यःआतिथ्यौआतिथ्याः
द्वितीयाआतिथ्यम्आतिथ्यौआतिथ्यान्
तृतीयाआतिथ्येनआतिथ्याभ्याम्आतिथ्यैः
चतुर्थीआतिथ्यायआतिथ्याभ्याम्आतिथ्येभ्यः
पञ्चमीआतिथ्यात् / आतिथ्याद्आतिथ्याभ्याम्आतिथ्येभ्यः
षष्ठीआतिथ्यस्यआतिथ्ययोःआतिथ्यानाम्
सप्तमीआतिथ्येआतिथ्ययोःआतिथ्येषु
सम्बोधनहे आतिथ्यहे आतिथ्यौहे आतिथ्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आतिथ्य
आतिथ्य
ātithya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) (2.7.35) आतिथेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतिथ्य संज्ञा पुं॰
१. अतिथि का सत्कार । पहुनाई । मेह— मानदारी ।
२. अतिथि को देने योग्य वस्तु ।
३. मेहमान । अतिथि । यौ॰.—आतिथ्यसत्कार, आतिथ्यसत्क्रिया=अतिथि का संमान या स्वागत आदि करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतिथ्य mfn. (Pāṇ. v, 4, 26) proper for a guest, hospitable, AitBr.
आतिथ्य (अस्), m. a guest, L.
आतिथ्य (अम्), n. hospitable reception, hospitality, RV.; VS. &c.
the rite also called आतिथ्या (see before), ŚBr.; AitBr.; KātyŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतिथ्य a. [अतिथेरिदं ष्यञ्] Hospitable, proper for a guest &c. ( = आतिथेय); हविरातिथ्यं, आतिथ्या इष्टिः &c. --थ्यः A guest. --थ्यं 1 Hospitable reception, hospitality; तमातिथ्यक्रियाशांतरथक्षोभपरिश्रमं R. 1. 58. --2 A particular rite, the reception of Soma when it is brought to the sacrificial place (also called आतिथ्येष्टिः). --Comp. --रूप a. being in the place of the आतिथ्य sacrifice. --सत्कारः, --सत्क्रिया the rites of hospitality.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0233-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतिथ्य न० अतिथेरिदं ञ्य । १ अतिथिपरिचर्य्यायाम् । “तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम्” रघुः “लघुपतन कस्य यथोचितमातिथ्यं विधाय” हितो० । स्त्रीत्वमपि “आतिथ्यायाः प्राक्प्रायणीयम्” शत० ब्रा० भाष्यम् [] अतिथिपरिचर्य्याप्रकारश्च परिशिष्टखण्डे वक्ष्यते । स्वार्थे ष्यञ् । २ अतिथौ हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0651-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतिथ्यं, त्रि, (अतिथि + ञ्य ।) अतिथ्यर्थवस्तु । अतिथिभक्षणादिद्रव्यं इत्य- मरः ॥ अतिथिसेवा च ॥ (“यथा हितोपदेशे । “अरावप्युचितं कार्य्यमातिथ्यं गृहमागते” ॥)
आतिथ्यः, पुं, अतिथिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आतिथ्य" आता है (6)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आतिथ्यआतिथ्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आतिथ्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आतिथ्य 📚 ➤ सत्कारशील, अतिथि के लिए उपयुक्त

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आतिथ्य 📚अतिथि का सत्कार । पहुनाई । मेह— मानदारी🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आतिथ्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • आतिथ्य: अतिथि+ष्यञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें