🕉️ 20 November 2026, Friday · 03:10:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आतिथ्य
ātithya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) (2.7.35) आतिथेय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतिथ्य संज्ञा पुं॰
१. अतिथि का सत्कार । पहुनाई । मेह— मानदारी ।
२. अतिथि को देने योग्य वस्तु ।
३. मेहमान । अतिथि । यौ॰.—आतिथ्यसत्कार, आतिथ्यसत्क्रिया=अतिथि का संमान या स्वागत आदि करना ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतिथ्य mfn. (Pāṇ. v, 4, 26) proper for a guest, hospitable, AitBr.
आतिथ्य (अस्), m. a guest, L.
आतिथ्य (अम्), n. hospitable reception, hospitality, RV.; VS. &c.
the rite also called आतिथ्या (see before), ŚBr.; AitBr.; KātyŚr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतिथ्य a. [अतिथेरिदं ष्यञ्] Hospitable, proper for a guest &c. ( = आतिथेय); हविरातिथ्यं, आतिथ्या इष्टिः &c. --थ्यः A guest. --थ्यं 1 Hospitable reception, hospitality; तमातिथ्यक्रियाशांतरथक्षोभपरिश्रमं R. 1. 58. --2 A particular rite, the reception of Soma when it is brought to the sacrificial place (also called आतिथ्येष्टिः). --Comp. --रूप a. being in the place of the आतिथ्य sacrifice. --सत्कारः, --सत्क्रिया the rites of hospitality.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0233-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतिथ्य न० अतिथेरिदं ञ्य । १ अतिथिपरिचर्य्यायाम् । “तमातिथ्यक्रियाशान्तरथक्षोभपरिश्रमम्” रघुः “लघुपतन कस्य यथोचितमातिथ्यं विधाय” हितो० । स्त्रीत्वमपि “आतिथ्यायाः प्राक्प्रायणीयम्” शत० ब्रा० भाष्यम् [] अतिथिपरिचर्य्याप्रकारश्च परिशिष्टखण्डे वक्ष्यते । स्वार्थे ष्यञ् । २ अतिथौ हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0651-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतिथ्यं, त्रि, (अतिथि + ञ्य ।) अतिथ्यर्थवस्तु । अतिथिभक्षणादिद्रव्यं इत्य- मरः ॥ अतिथिसेवा च ॥ (“यथा हितोपदेशे । “अरावप्युचितं कार्य्यमातिथ्यं गृहमागते” ॥)
आतिथ्यः, पुं, अतिथिः । इति मेदिनी ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आतिथ्य" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें