🕉️ 20 November 2026, Friday · 04:07:57 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आतिथेय
ātitheya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अतिथि के लिये उपयुक्त (सत्कार) (2.7.35) आतिथ्य
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आतिथेय संज्ञा पुं॰ [सं॰] [स्त्री॰ आतिथेयी]
१. अतिथि के सत्कार की सामग्री ।
२. अतिथिसेवा में कुशल मनुष्य ।
३. मेजबान ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतिथेय mf(ई, Kum. v, 31)n., Pāṇ. iv, 4, 104 (fr. अतिथि), proper for or attentive to a guest, hospitable, Śak.; Ragh. &c.
आतिथेय m. a descendant of Atithi, (g. शुभ्रादि, q.v.)
आतिथेय n. id., Mn. iii, 18.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (134,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आतिथेय a. (यी f.) [अतिथिषु साधुः ढञ्; अतिथये इदं ढक्] 1 Attentive to guests, hospitable (as a man); प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः R. 5. 2, 12. 25 तमातिथेयी बहुमानपूर्वया Ku. 5. 31. --2 Proper for, or suited to, a guest, intended for a guest; आतिथेयः सत्कारः Ś. 1. --यं Hospitality; आतिथेयमनिवारितातिथिः Śi. 14. 38; Ms. 3. 18; सज्जातिथेया वयं Mv. 2. 50. --यी Hospitality; Bv. 1. 85.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0233-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतिथेय न० आतिथये इदं ढक् । १ अतिथिनिमित्तके भोज- नादौ । “आतिथेयमनिवारितातिथिः” माघः “दैव- पित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु” मनुः । तत्र साधु ढञ् । २ अतिथिसपर्य्यायां कुशले त्रि० । “प्रययावातिथेयेषु वसन्नृषिकुलेषु सः” रघुः । “शय्योत्थायं मृगान् विध्य- न्नातिथेयो विचक्रमे” भट्टिः “प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः” रघुः । स्त्रियां ङीप् । “तमातिथेयी बहुमानपूर्व्वया” कुमा०
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0650,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आतिथेयः, त्रि, (अतिथि + ढञ् । अतिथौ साधुः ।) अतिथिसेवाकारकः । इत्यमरः ॥ (यथारघुवंशे, ५ । २ “प्रत्युज्जगामातिथिमातिथेयः ॥ यथा कुमारसम्भवे, ५ । ३१ । “तमातिथेयी बहुमानपूर्व्वया सपर्थ्यया” । यथा मनुः, ३ । १८ । “दैवपित्र्यातिथेयानि तत्प्रधानानि यस्य तु” ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-170-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आतिथेय" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें