🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:23:14 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आध्यान

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आध्यान

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आध्यान

अर्थ: चिन्ता

संस्कृत: स्मरणम् · पर्याय: चिन्ता, स्मृति

व्युत्पत्ति: आ+ ध्यै+ल्युट् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आध्यान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. ध्यान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ध्यै + ल्युट्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आध्यान (नपुंसकलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआध्यानम्आध्यानेआध्यानानि
द्वितीयाआध्यानम्आध्यानेआध्यानानि
तृतीयाआध्यानेनआध्यानाभ्याम्आध्यानैः
चतुर्थीआध्यानायआध्यानाभ्याम्आध्यानेभ्यः
पञ्चमीआध्यानात् / आध्यानाद्आध्यानाभ्याम्आध्यानेभ्यः
षष्ठीआध्यानस्यआध्यानयोःआध्यानानाम्
सप्तमीआध्यानेआध्यानयोःआध्यानेषु
सम्बोधनहे आध्यानहे आध्यानेहे आध्यानानि

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आध्यान
आध्यान
ādhyāna
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
स्मरण/चिन्तन (1.7.30) चिन्ता · स्मृति
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-ध्यान See under आ-√ ध्यै.
आ-ध्यान n. meditating upon, reflecting on, remembering with regret, pensive or sorrowful recollection.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (139,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आध्यानं 1 Anxiety. --2 Remembering with regret, pensive or [] sorrowful recollection. --3 Meditating or reflecting upon.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0240-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आध्यान न० आध्यै + ल्युट् । १ चिन्तायाम्, २ उत्कण्ठापूर्व्वकस्मरणे च ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0715,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आध्यानं, क्ली, (आङ् + घ्यै + ल्युट् ।) ध्यानं । चिन्ता । इत्यमरः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-175-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔁 जिनके अर्थ में "आध्यान" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आध्यानआध्यान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: ध्यान (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ध्यै + ल्युट्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आध्यान 📚 ➤ चिन्ता
संस्कृत: स्मरणम् · पर्याय: चिन्ता, स्मृति

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आध्यान 📚See under आ-√ ध्यै🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आध्यान
स्मरण/चिन्तन (१.७.३०) — चिन्ता, स्मृति

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • आध्यान = आधि + आन तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • आध्यान: आ+ ध्यै+ल्युट् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें