🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:27:31 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आप्तः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आप्तः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आप्तः

अर्थ: विश्वास योग्य, विश्वसनीय, योग्य व्यक्ति, विश्वस्त पुरुष या साधन

संस्कृत: विश्वासाधारः · पर्याय: प्रत्ययित

व्युत्पत्ति: आप्+क्त (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आप्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + क्त
  2. आप्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आप् + तृच्
  3. आप्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आप् + तृच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — आप्त (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआप्तःआप्तौआप्ताः
द्वितीयाआप्तम्आप्तौआप्तान्
तृतीयाआप्तेनआप्ताभ्याम्आप्तैः
चतुर्थीआप्तायआप्ताभ्याम्आप्तेभ्यः
पञ्चमीआप्तात् / आप्ताद्आप्ताभ्याम्आप्तेभ्यः
षष्ठीआप्तस्यआप्तयोःआप्तानाम्
सप्तमीआप्तेआप्तयोःआप्तेषु
सम्बोधनहे आप्तहे आप्तौहे आप्ताः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — आप् (स्वादिगण) · अर्थ: व्याप्त होना, व्यापना (व्याप्तौ)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमआप्नोतिआप्नुतःआप्नुवन्ति
मध्यमआप्नोषिआप्नुथःआप्नुथ
उत्तमआप्नोमिआप्नुवःआप्नुमः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: आप्नोति · लिट्: आप · लुट्: आप्ता · लृट्: आप्स्यति · लोट्: आप्नुतात् · लङ्: आप्नोत् · विधिलिङ्: आप्नुयात् · आशीर्लिङ्: आप्यात् · लुङ्: आपत् · लृङ्: आप्स्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: आपन · ण्वुल्: आपकः · तृच्: आप्ता · ण्यत्: आप्यः · तव्य: आप्तव्यः · अनीयर्: आपनीयः · क्त: आप्तः · क्तवतु: आप्तवान् · शतृ: आप्नुवन् · स्य-शतृ: आप्स्यन् · क्त्वा: आप्त्वा · ल्यप्: प्राप्य · तुमुन्: आप्तुम् · णमुल्: आपम् · घञ्: आपः · क्तिन्: आप्ति · क्वसु: आपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आप्त
आप्त
āpta
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
विश्वसनीय (2.8.13) प्रत्ययित
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आप्त १ वि॰ [सं॰] प्राप्त । प्रामाणय रूप में लब्ध । उ॰— इसका आधार 'प्रत्यक्ष' अनुभव महीं रह गया, 'आप्त' शब्द हुआ ।— रस॰, पृ॰ १२६ । विशेष— इसका प्रयोग इस अर्थ में प्राय: समस्त पदों में मिलता है; जैसे,— आप्तकाम । आप्तगर्मा । आप्तकाल ।
२. कुशल । दक्ष ।
३. विषय को ठीक तौर से जाननेवाला । साक्षात्कृतधर्मा ।
आप्त २ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. ऋषि ।
२. यथार्थ का वक्ता । प्रमाणिक कथन का कहनेवाला ।
३. योगशास्त्र शब्दप्रमाण । विशेष— पतंजलि के अनुसार आप्त वह है जो वस्तुतत्व का सम- ग्रता के साथ जानकर या द्रष्टा या ज्ञाता हो तथा रागादि के वश में पड़कर भी कभी अन्यथा न कहे । यौ॰— आप्तप्रमाण । आप्तवाक्य । आप्तवचन । आप्तागम । आप्तोक्ति ।
३. भाग का लब्ध ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आप्त mfn. reached, overtaken, met, ŚBr.
received, got, gained, obtained, ŚBr.; Mn.; Hit.; Kathās.
filled up, taken, ŚBr.
come to, Naiṣ.
reaching to, extending
abundant, full, complete
apt, fit, true, exact, clever, trusted, trustworthy, confidential, Mn.; R.; Ragh. &c.
respected
intimate, related, acquainted, MBh.; R.; Ragh. &c.
appointed
divided, Sūryas.
connected, L.
accused, prosecuted, L.
आप्त (अस्), m. a fit person, a credible or authoritative person, warranter, guarantee
a friend
an Arhat, Jain.
N. of a Nāga, MBh.
आप्त (अम्), n. a quotient
equation of a degree, L.
आप्त &c. See under √ आप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आप्त p. p. [आप्-क्त] 1 Got, obtained, gained; ˚कामः, ˚शापः &c. --2 Reached, overtaken, equalled. --3 Reaching to, extending as far as. --4 Trustworthy, reliable, credible (as news &c.). --5 Trusty, confidential, faithful (person); R. 3. 12; 5. 39; Ms. 8. 63. --6 (a) Clever, skilful; प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः Ms. 8. 294. (b) Apt, fit. --7 Full, complete, abundant; यजेत राजा क्रतुभिर्विविधैराप्तदक्षिणैः Ms. 7. 79. --8 True, exact. --9 Intimate, closely related, acquainted; कन्यायाः किल पूजयंति पितरो जामातुराप्तं जनं U. 4. 17 relatives; Ms. 5. 101. --10 Appointed. --11 Generally received, commonly used; authentic. --12 Accused, prosecuted. --13 Reasonable, sensible. --प्तः 1 A trustworthy, reliable, or fit person; credible person or source, guarantee; आप्तः यथार्थवक्ता T. S. --2 A relative, friend; निग्रहात्स्वसुराप्तानां वधाच्च धनदानुजः R. 12. 52; कथमाप्तवर्गोयं भवत्याः M. 5; Y. 1. 28, 2. 71; Ms. 2. 109, 8. 64. --3 An Arhat. --प्ता A twisted lock of hair. --प्तं 1 A quotient. --2 (In Math.) Equation of a degree. --Comp. --उक्तिः f. {1} an augment. {2} an affix. {3} a word of received acceptation and established by usage only; see आप्तवाच् also. --काम a. {1} one who has obtained his desire. {2} one who has renounced all worldly desires and attachments. --(मः) the supreme soul. --कारिन् a. doing things in a fit or confidential manner; Ms. 9. 12. (--m.) a trusty agent or confidential servant. --गर्भा a pregnant woman. --दक्षिण a. having proper or abundant gifts. --बचनं {1} received text or authority, revelation. {2} the words of a credible or trustworthy person R. 11. 42, 15. 48. --वाक्यं a true or correct sentence; = वचनं above. --वाच् a. worthy of belief, regarded as authority, one whose words are credible and authoritative; परातिसंधानमधीयते यैर्विद्येति ते संतु किलाप्तवाचः Ś. 5. 25. (--f.) {1} the advice of a friend or credible per son. {2} the Vedas or Śruti a word of authority (said to apply to [] Smṛtis, Itihāsas and Purāṇas also, which are considered as authoritative evidence); आप्तवागतुमानाभ्यां साध्यं त्वां प्रति का कथा R. 10. 28. --श्रुतिः f. {1} the Vedas. {2} Smṛtis &c.
आप्त, आप्य See आप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0244-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्त त्रि० आप--क्त । १ प्राप्ते २ प्रत्ययिते विश्वस्ते । ३ यथार्थ- ज्ञानयुक्ते ४ युक्तियुक्ते च “आप्तश्रुतिरःप्तवचनं तु” सां० का० । “आप्ता प्राप्ता युक्तेति यावत् आप्ता चासौ श्रुतिश्चेति आप्तश्रुतिः श्रुतिर्वाख्यजनितं वाक्यार्थज्ञानं तच्च स्वतःप्रमाणम् अपौरुषेयवाक्यजनितत्वेन सकल दोषाशङ्कानिर्मुक्तत्वेन युक्तं भवति एवं वेदमूलकस्मृती- तिहासपुराणजनितज्ञानमपि युक्तम् । कपिलस्य कल्पादौ कल्पान्तराधीतश्रुतिस्मरणसम्भवः सुप्तबुद्धस्येव पूर्व्वे- द्युरवगतार्थानामपरेद्युः । आप्तग्रहणेन चायुक्ताः शाक्य- भिक्षुनिर्ग्रन्थिकसंसारमोचकादीनामागमाभासा निराकृता भवन्ति अयुक्तत्वञ्चैतेषां विगानात् छिन्नमूलत्वात् प्रमाण- विरुद्धाभिधानात् कैश्चिदेव म्लेच्छादिभिः पुरुषापसदैः [] पशुप्रायैः परिग्राहाद्बोध्यम्” सा० त० कौ० “तस्मादपि चासिद्धं परोक्षमाप्तागमात् सिद्धम्” सां० का० । यथार्थ- ज्ञानविशिष्टरूपाप्तेनोक्तत्वनिश्चयस्य शाब्दबोधहेतुर्त्वमिति मीमांसकाः नैयायिकास्तन्न मन्यन्ते यथोक्तं शब्दश० प्र० “साकाङ्क्षत्वादिधीरिव वाक्यार्थगोचरज्ञानवदुक्तत्वरूपस्या- प्तोक्तत्वस्यापि निश्चयः शाब्दधीहेतुरतोनैकपदार्थधर्म्मि- कोऽपरपदार्थस्यान्वयबोधोऽनुमितिः सिद्धिसत्त्वे विना- नुमित्सां तदसम्भवात् परन्त्वनुमितेरन्यएव किन्त्वसौ गृहीतग्राहित्वान्न प्रमा यज्जातीयविशिष्टज्ञानत्वावच्छेदेन समानकारनिश्चयोत्तरत्वं तज्जातीयान्ययथार्थज्ञानस्यैवा- गृहीतग्राहित्वेन प्रमात्वात् अतएव धारावाहिकप्रत्यक्ष- व्यक्तीनां समानाकारग्रहोत्तरवर्त्तित्वेऽपि न तासां प्रमा- त्वहानिः हानिस्तु समानाकारानुभवसमुत्थानां स्मृती- नामिति जरन्मीमांसकानां समाधानं निरस्यति । नाप्तो- क्तता तु वाक्यार्थगर्भा ज्ञातोपयुज्यते । वाक्यार्थाना- मपूर्व्वत्वात् संशयेऽप्यन्वयोदयात् । यद्येकपदार्थवदपरपदा- र्थपर्य्यवसन्नस्य वाक्यार्थस्य ज्ञानवदुक्तत्वरूपाया आप्तोक्त- ताया निश्चयः शाब्दमतेः कारणं स्यात् स्यादपि तेनैव रूपेण साध्यनिश्चयेन प्रतिबन्धादेकपदार्थपक्षिकाया अप- रपदार्थानुमितेरनुत्पादो नचैवं, शाब्दधियः पूर्व्वं वाक्या- र्थस्योपस्थित्यनियमेन तद्गर्भस्याप्तोक्तत्वस्यापि मतेरनावश्य- कत्वात् अन्यथा वेदस्याप्यनुवादकतापत्तेः एकपदार्थेऽप- रपदार्थस्थ शब्दे वाक्यार्थज्ञानवदुक्तत्वस्य संशयेऽपि शा- ब्दमतेरुत्पादाच्च । अतएवाप्तोक्तत्वस्य संशये व्यतिरेक निश्चये वान्वयबुद्धेरनुत्पादादवश्यन्तन्निश्चयस्तत्र हेतुरित्यपि प्रत्युक्तम् असिद्धेः” । ५ कुशले “प्राजकश्चेद्भवेदाप्तः” मनुः । “आप्तः कुशलः” कुल्लू० । ६ सम्पूर्ण्णे “यजेत राजा क्रतुभि- र्विविधैराप्तदक्षिणैः” मनुः ७ बब्धौ “निग्रहात् स्वसुरा- प्तानां बधाच्च धनदानुजः” रघुः ८ जटायां स्त्री हारा० ९ सम्बद्धे १० लब्धे च त्रि० हेम० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0746-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्तः, त्रि, (आप + क्तः ।) प्रत्ययितः । विश्वस्तः । इत्यमरः ॥ (यथा मानवे ७ । ८० । “सांवत्सरिकमाप्तैश्च राष्ट्रादाहारयेत् वलिं” ।) प्राप्तः । लब्धः । (तेभ्यः किमाप्तं मया । इति कालि- दासः ।) सत्यं । इति हेमचन्द्रः ॥ (हितः । कुशलः । “कुमारभृत्याकुशलैरनुष्ठिते भिषग्भिराप्तैरथ गर्भभर्म्मणि” । इति रघुवंशे ३ । १२ । सन्निकृष्टः । आत्मीयः । “असपिण्डं द्विजं प्रेतं विप्रो निर्हृत्य बन्धुवत् । विशुध्यति त्रिरात्रेण मातुराप्तांश्च बान्धवान्” ॥ इति मनुः ३ । १२ । “आप्तान् स्वन्निकृष्टान् सहो- दरभातृमगिन्यादीन्” इति तट्टीका । बहुः । अधिकः । यथा मनुः । “यजेत राजा क्रतुभिर्व्विविधैराप्तदक्षिणैः” । “राजा नानाप्रकारान् बहुदक्षिणान् अश्वमेधा- दियज्ञान् कुर्य्यात्” । इति तट्टीका ।
आप्तः, पुं, (आप् + क्त ।) भ्रमप्रमादविप्रलिप्साकरणा- पाटवरूपदोषचतुष्टयरहितः । स च ऋष्यादिः । इति स्मृतिः । आप्तास्तावत् ॥ “रजस्तमोभ्यां निर्म्मुक्तास्तपोज्ञानबलेन ये । येषां त्रैकालममलं ज्ञानमव्याहतं सदा ॥ आप्ताः शिष्टा विबुद्धास्ते तेषां वाक्यमसंशयं । सत्यं वक्ष्यन्ति ते कस्मादसत्यं नीरजस्तमाः” ॥ इति चरकः ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-178-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आप्त" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आप्तःआप्त (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आप् + क्त 📚
अन्य सम्भावना: आप्तृ (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आप् + तृच् | आप्तृ (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आप् + तृच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आप्तः 📚 ➤ विश्वास योग्य, विश्वसनीय, योग्य व्यक्ति, विश्वस्त पुरुष या साधन
संस्कृत: विश्वासाधारः · पर्याय: प्रत्ययित

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आप्त 📚प्राप्त । प्रामाणय रूप में लब्ध🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आप्त
विश्वसनीय (२.८.१३) — प्रत्ययित

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आप्तः: आप् + क्त — भूतकालिक कर्मणि कृदन्त (निष्ठा)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें