🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:26:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आप्य

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आप्य

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आप्य

अर्थ: अपाम् इदम्- अण्, ततः स्वार्थे ष्यञ्

संस्कृत: पर्याय: अम्मय

व्युत्पत्ति: आप्+ण्यत् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आप्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आप्य (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआप्यःआप्यौआप्याः
द्वितीयाआप्यम्आप्यौआप्यान्
तृतीयाआप्येनआप्याभ्याम्आप्यैः
चतुर्थीआप्यायआप्याभ्याम्आप्येभ्यः
पञ्चमीआप्यात् / आप्याद्आप्याभ्याम्आप्येभ्यः
षष्ठीआप्यस्यआप्ययोःआप्यानाम्
सप्तमीआप्येआप्ययोःआप्येषु
सम्बोधनहे आप्यहे आप्यौहे आप्याः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आप्य
आप्य
āpya
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
जल से बनी वस्तु (1.10.5) अम्मय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आप्य १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. पूर्वाषाढ़ नक्षत्र ।
२. जलोप्तन्न फेन आदि [को॰] ।
आप्य २ वि॰
१. प्राप्तियोग्य । प्राप्य ।
२. जल से संबंधित [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आप्य mfn. to be reached, obtainable, ŚBr.
(also) friendly, kind, RV. iii, 2, 6.
आप्य n. confederation, alliance, relationship, friendship, RV. ii, 29, 3, &c.
a friend, RV. vii, 15, 1
(for 2. आप्य See p. 144, col. 1.)
2. आप्य mfn. (fr. 2. अप्), belonging or relating to water, watery, liquid, Suśr.
consisting of water
living in water
आप्य m. N. of several asterisms, VarBṛ.
N. of a Vasu
आप्य m. pl. N. of a class of deities, BhP.; Hariv.
आप्य n. N. of a constellation
(for 1. आप्य See under √ आप्.)
3. आप्य n. N. of a plant, a kind of Costus, L. (cf. वाप्य.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (142,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आप्य a. [अपां इदं अण् स्वार्थे ष्यञ्] 1 Watery. --2 Obtainable, attainable (आप्-ण्यत्). --प्यः A class of gods. --प्यं Ved. Confederation, alliance.
आप्त, आप्य See आप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0244-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्य त्रि० अपामिदम् अण् चातु स्वार्थे ष्यञ् । १ जलसम्ब न्धिनि अपां विकारे तु अस्मयमित्येव” सि० कौ० आप- यत् । २ प्राप्ये त्रि० “योनोनेदिष्ठमाप्यम्” ऋ० ७, १५२, [] ३ चाक्षुषमन्वन्तरीये देवभेदे च । “चाक्षुषस्यान्तरे तात! मनोर्देवानिमान् शृणु । आप्याः प्रभूता ऋभवः पृथुकाश्च दिवौकसः । लेखानाम महाराज पञ्च देवाः प्रकीर्त्तिता” हरिवं १७ अ० । “मानुषा आशापाला अथैते देवाश्चाप्याः साध्याः अन्वाध्या मरुतः” इति शत० ब्रा० कर्म्मभिराप्य- त्वात्तेषामाप्यत्वम् द्रष्टव्यम् । ४ (कुड)वृक्षे पु० रायमुकुटः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0750-b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आप्यं, त्रि, (अपां विकारः तस्य विकारैत्वणत्वात् स्वाथे ष्यञ् ।) जलविकारजं । फेनादि । तत्पर्य्यायः । अम्मयं २ । इत्यमरः ॥ (यथा हरिवंशे । “आप्याः प्रभूता ऋभवः पृथुकाश्च दिवौकसः । लेखा नाम महाराज पञ्च देवगणाः स्मृताः” ॥ “तस्मादाप्यो रसः परस्परसंसर्गात् परस्परानु- ग्रहात् परस्परानुप्रवेशाच्च सर्व्वेषु सर्व्वेषां सा- न्निध्यमस्त्युत्कर्षापकर्षात्तु ग्रहणं” । इति सुश्रुतः ॥)
आप्यं, क्ली, वाप्यवृक्षः । इत्यमरटीकायां रायमुकुटः । कुड इति भाषा ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-178-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आप्यआप्य (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚 (व्युत्पत्ति: आप् + ण्यत्)
अन्य सम्भावना: आप्य (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आप्य 📚 ➤ अपाम् इदम्- अण्, ततः स्वार्थे ष्यञ्
संस्कृत: पर्याय: अम्मय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आप्य 📚पूर्वाषाढ़ नक्षत्र🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आप्य

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आप्य: आप् + ण्यत् — विध्यर्थक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें