🕉️ 21 November 2026, Saturday · 03:56:28 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरण्यक

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरण्यक

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरण्यक

अर्थ: वन संबंधी, वन में उत्पन्न, जंगली, जंगल में उत्पन्न

व्युत्पत्ति: अरण्य+वुञ् (तद्धितान्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आरण्यक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आरण्यक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आरण्यक (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआरण्यकःआरण्यकौआरण्यकाः
द्वितीयाआरण्यकम्आरण्यकौआरण्यकान्
तृतीयाआरण्यकेनआरण्यकाभ्याम्आरण्यकैः
चतुर्थीआरण्यकायआरण्यकाभ्याम्आरण्यकेभ्यः
पञ्चमीआरण्यकात् / आरण्यकाद्आरण्यकाभ्याम्आरण्यकेभ्यः
षष्ठीआरण्यकस्यआरण्यकयोःआरण्यकानाम्
सप्तमीआरण्यकेआरण्यकयोःआरण्यकेषु
सम्बोधनहे आरण्यकहे आरण्यकौहे आरण्यकाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आरण्यक
आरण्यक
āraṇyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरण्यक १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ आरण्यकी]
१. जंगल का । बन का । जंगली । बनैला ।
आरण्यक २ संज्ञा पुं॰ वेदों की शाखा का वह भाग जिसमें वानप्रसथों के कृत्य का विवरण और उनके लिये उपयोगी आदेश हैं । विशेष—वैदिक वाड् मय में संहिताओं के अनंतर के ब्राह्नण ग्रंथों का उत्तरवर्ती वाङ् मय भाग जो उपनिषदों का पूर्ववर्ती है । यौ॰—आरण्यक संवाद=आरण्यक ग्रंथों में प्रतिपादित सिद्धांत । उ॰—सुनाने आरण्यक संवाद तथागत आया तेरे द्वार ।—लहर, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरण्यक mfn. forest, wild, forest-born, produced in a forest, relating to a forest or a forest animal, (the आरण्यकम् पर्व of the Mahā-bhārata is either the whole third book or only the first section of it)
आरण्यक m. a forester, an inhabitant of the woods, MBh.; Ragh. &c.
आरण्यक n. N. of a class of religious and philosophical writings closely connected with the Brāhmaṇas and called Āraṇyakas because either composed in forests or studied there, (the Upaniṣads are considered to be attached to them.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरण्यक a. [अरण्ये भवः वुञ्] Relating to or produced in a forest, wild, forest-born (usually with the words अध्याय, मनुष्य, न्याय, पथिन्, विहार, and हस्तिन् P. IV. 2. 129 Vārt). --कः A forester, an inhabitant of the woods; तपःषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः Ś. 2. 13; R. 5. 15. --कं An Āraṇyaka; it is one of a class of religious and philosophical writings (connected with the Brāhmaṇas) which are either composed in forests, or must be studied there; e. g. ऐतरेयारण्यकं, बृहदारण्यकं and तैत्तिरीयारण्यकं; अरण्येऽ नूच्यमानत्वात् आरण्यकं Bṛ. Ār. Up.; (अरण्येऽ ध्ययनादेव आरण्यकमुदाहृतं). --Comp. --कांडं the title of the third book of the Rāmāyaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0253-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरण्यक त्रि० अरण्ये भवः मनुष्यादिः वुञ् । १ अरण्यभवे पथि अध्ययने न्याये विहारे मनुष्ये हस्तिनि च एवार्थेवुञः साषुत्वं तद्भिन्ने न वुञ् किन्तु ण एव । आरण्यः पशुः गोमये तु वा आरण्यकः पक्षे णः । तत्र मनुष्ये “आरण्य- कोपात्तफलप्रसूतिः” रघुः । अध्ययने ऐतरेयारण्यकम् तैत्तिरीयारण्यकं वृहदारण्यकम् “अरण्येऽध्ययनादेव- आरण्यकमुदाहृत” मित्युक्तेरारण्यकत्वमेषाम् । तानि च तत्तद्वेदभागभेदाः । “आरण्यकमधीत्य च” मनुः । “आरण्यकञ्च वेदेभ्यश्चौषधिभ्योऽमृतं यथा” भा० १ अ० । “शास्त्रे चारण्यके गुरुः” भा० उद्यो० १७४ अ० । “अनुस्मृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः । अपीह स्यादपीह स्यात् सारसारदिदृक्षया । वेदवादानतिक्रम्य [] शास्त्राण्यारण्यकानि च । विपाट्य कदलीस्तम्भं सारं ददृशिरे न ते” इति भा० शा० १८ अ० । ४ अरण्यगेये सामभेदे च । स्वार्थे कन् । उक्तार्थे भारतान्त्रर्गते ५ वन- पर्व्वणि “एतदारण्यकं पर्व्व भा० आ० प० १ अ० । आर- ण्यककाण्डम् । रामायणान्तर्गते ६ काण्डभेदे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आरण्यक" आता है (1)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरण्यकआरण्यक (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आरण्यक (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरण्यक 📚 ➤ वन संबंधी, वन में उत्पन्न, जंगली, जंगल में उत्पन्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आरण्यक 📚जंगल का । बन का । जंगली । बनैला🟠🔵🟣🟢

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

  • आरण्यक = आरणि + अक तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

  • आरण्यक: अरण्य+वुञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें