🕉️ 20 November 2026, Friday · 02:53:48 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आरण्यक
āraṇyaka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरण्यक १ वि॰ [सं॰] [स्त्री॰ आरण्यकी]
१. जंगल का । बन का । जंगली । बनैला ।
आरण्यक २ संज्ञा पुं॰ वेदों की शाखा का वह भाग जिसमें वानप्रसथों के कृत्य का विवरण और उनके लिये उपयोगी आदेश हैं । विशेष—वैदिक वाड् मय में संहिताओं के अनंतर के ब्राह्नण ग्रंथों का उत्तरवर्ती वाङ् मय भाग जो उपनिषदों का पूर्ववर्ती है । यौ॰—आरण्यक संवाद=आरण्यक ग्रंथों में प्रतिपादित सिद्धांत । उ॰—सुनाने आरण्यक संवाद तथागत आया तेरे द्वार ।—लहर, पृ॰ १२ ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरण्यक mfn. forest, wild, forest-born, produced in a forest, relating to a forest or a forest animal, (the आरण्यकम् पर्व of the Mahā-bhārata is either the whole third book or only the first section of it)
आरण्यक m. a forester, an inhabitant of the woods, MBh.; Ragh. &c.
आरण्यक n. N. of a class of religious and philosophical writings closely connected with the Brāhmaṇas and called Āraṇyakas because either composed in forests or studied there, (the Upaniṣads are considered to be attached to them.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (149,3)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरण्यक a. [अरण्ये भवः वुञ्] Relating to or produced in a forest, wild, forest-born (usually with the words अध्याय, मनुष्य, न्याय, पथिन्, विहार, and हस्तिन् P. IV. 2. 129 Vārt). --कः A forester, an inhabitant of the woods; तपःषड्भागमक्षय्यं ददत्यारण्यका हि नः Ś. 2. 13; R. 5. 15. --कं An Āraṇyaka; it is one of a class of religious and philosophical writings (connected with the Brāhmaṇas) which are either composed in forests, or must be studied there; e. g. ऐतरेयारण्यकं, बृहदारण्यकं and तैत्तिरीयारण्यकं; अरण्येऽ नूच्यमानत्वात् आरण्यकं Bṛ. Ār. Up.; (अरण्येऽ ध्ययनादेव आरण्यकमुदाहृतं). --Comp. --कांडं the title of the third book of the Rāmāyaṇa.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0253-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरण्यक त्रि० अरण्ये भवः मनुष्यादिः वुञ् । १ अरण्यभवे पथि अध्ययने न्याये विहारे मनुष्ये हस्तिनि च एवार्थेवुञः साषुत्वं तद्भिन्ने न वुञ् किन्तु ण एव । आरण्यः पशुः गोमये तु वा आरण्यकः पक्षे णः । तत्र मनुष्ये “आरण्य- कोपात्तफलप्रसूतिः” रघुः । अध्ययने ऐतरेयारण्यकम् तैत्तिरीयारण्यकं वृहदारण्यकम् “अरण्येऽध्ययनादेव- आरण्यकमुदाहृत” मित्युक्तेरारण्यकत्वमेषाम् । तानि च तत्तद्वेदभागभेदाः । “आरण्यकमधीत्य च” मनुः । “आरण्यकञ्च वेदेभ्यश्चौषधिभ्योऽमृतं यथा” भा० १ अ० । “शास्त्रे चारण्यके गुरुः” भा० उद्यो० १७४ अ० । “अनुस्मृत्य तु शास्त्राणि कवयः समवस्थिताः । अपीह स्यादपीह स्यात् सारसारदिदृक्षया । वेदवादानतिक्रम्य [] शास्त्राण्यारण्यकानि च । विपाट्य कदलीस्तम्भं सारं ददृशिरे न ते” इति भा० शा० १८ अ० । ४ अरण्यगेये सामभेदे च । स्वार्थे कन् । उक्तार्थे भारतान्त्रर्गते ५ वन- पर्व्वणि “एतदारण्यकं पर्व्व भा० आ० प० १ अ० । आर- ण्यककाण्डम् । रामायणान्तर्गते ६ काण्डभेदे
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0795-a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आरण्यक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें