🕉️ 21 November 2026, Saturday · 01:41:59 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरुह्

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरुह्

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद · लाल = कोश में नहीं मिला (नाम/दुर्लभ शब्द)

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरुह्

यह शब्द कोश में नहीं मिला। यह कोई नाम, दुर्लभ शब्द, अशुद्ध वर्तनी या अन्य भाषा का शब्द हो सकता है। इसे दर्ज कर लिया गया है, ताकि एडमिन इसे साइट-कोश में जोड़ सकें।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आरुह्
आरुह्
āruh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-√ रुह् P. -रोहति (aor. -रुक्षत् and Ved. -रुहत् [Pāṇ. iii, 1, 59]; Inf. -रुहम्, RV. x, 44, 6) Ā. (2. sg. आ-रोहसे, RV. i, 51, 12) to ascend, mount, bestride, rise up, RV.; AV.; ŚBr.; MBh.; R.; Hariv.; Śak.; Kathās. &c.; to arise, come off, result, Kathās.; Kum. &c.; to venture upon, undertake; to attain, gain, RV.; MBh.; Kathās.; Ragh. &c.: Caus. -रोहयति & -रोपयति, to cause to mount or ascend; to raise, RV.; KātyŚr.; R.; BhP.; Pañcat. &c.; to string (a bow), MBh.; Hariv.; Kum.; Śak. &c.; to cause to grow; to plant, Kathās. &c.; to place, deposit, fasten, MBh.; R.; BhP.; Yājñ.; to produce, cause, effect, Kathās.; Prab.; MārkP.; to attribute, BhP.; Vedāntas.; Sāh. &c.: Desid. P. -रुरुक्षति, to wish to ascend or mount, RV.; BhP.; MBh.
2. आ-रुह् mfn. ifc. ascending, RV. i, 124, 7
आ-रुह् (क्), f. excrescence, shoot (of a plant), AV. xiii, 1, 9.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (151,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरुह् {c1c} P. 1 To ascend, mount, bestride, get upon (with acc., sometimes loc.); सिंहासनमारुरोह K. 111; आरुरुहू रथादिषु Bk. 14. 8; आरूढकुलालचक्रमिव Mu. 5. 5 mounted on a potter's wheel; 7. 12. --2 To ride upon, get ascendancy over, domineer over (fig.); वृषल भृत्यमिव मामारोढुमिच्छसि Mu. 3; Pt. 1. 36. --3 To venture upon, undertake, enter upon, make; प्रतिज्ञामारोढुं पुनरपि चलत्येष चरणः Mu. 3. 30, 27; so यौवनारूढ, योगारूढ. --4 To attain, gain, get to, reach; सौंदर्यस्य पारमारूढा न वा Dk. 88; Ki. 2. 13; तुलां यदारोहतिदंतवाससा Ku. 5. 34; आरुरोह कुमुदाकरोपमां R. 19. 34. The senses of this root are modified according to the noun with which it is joined; आरूढरुषा Ku. 7. 67 excited to anger; तदागमारूढगुरुप्रहर्षः R. 5. 61; मंत्रिपदमारूढः Mu. 6; तर्कारूढा 6. 19 engaged in guessing; Ś. 5. 9; शीघ्रं बुद्धिमारोहति Ś. B. strikes the mind; यौवनपदवीमारूढः attained his majority; अवस्थांतरमारूढा M. 3; संशयं पुनरारुह्य H. 1. 7 running a [] risk; संशयमारुरोह शैलः Ki. 13. 16. --Caus. (रोह-प-यति) 1 To cause to go up or ascend, raise up, elevate; अमात्योऽस्मान्पुरातनीमवस्थामारोपयिष्यति Mu. 2 will raise or elevate; शूलानारोपयेत् Y. 2. 273; आरोपितामनोविषयमात्मनः Ku. 6. 17. --2 To cause to mount or sit (on oneself) (Atm.); करेणुरारोहयते निषादिनं Śi. 12. 5. --3 To cause to grow, plant (lit.). --4 To establish, instal, seat (fig.); राज्ये चारोपिता वयं Mu. 7. 18; इत्यारोपितपुत्रास्ते R. 15. 91. --5 To cause, produce, bring out; उष्माणं K. 105; प्रणयं 134, 142; आरोपितप्रीतिरभूत् 173, 212; प्रतापमारोपयितुं 110, 119 show or exhibit. --6 To place, fix, direct; अंकमारोप्य placing in the lap; R. 3. 26, 14. 27; Ku. 1. 37; चक्षुः˚ cast a look at; Pt. 1. 243; आशीर्वादमारोपयंतः Ki. 18. 46 conferring or pronouncing; आभरणभारमंगेषु नारोपयंति K. 203 put or wear; पत्रे आरोपितं कुरु Ś. 6 commit to paper; आरोप्यते शिला शैले H. 2. 47. --7 To entrust to, appoint to, charge with; मंत्रिणि राज्यभारमारोप्य K. 57; अमात्यपदे आरोपितः Pt. 1. --8 To cause to go to or attain a particular state; करतलं कर्णपूरतामारोपितं K. 60; आरोपय गरीयस्त्वं 207 raise to greatness; 315; Dk. 118. --9 To ascribe, attribute, impute; आत्मन्यारोपिताभिमानाः K. 108, 185; छाया हि भूमेः शशिनो मलत्वेनारोपिता शुद्धिमतः प्रजाभिः R. 14. 40. --10 To string (as a bow); धनुरारोपयन् U. 4; तं देशमारोपितपुष्पचापे Ku. 3. 35; Bk. 14. 8.
आरुह् a. Ved. Ascending. --f. 1 Excrescence. --2 A shoot (of a plant).
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0255-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरुह्उमा-कोश आरुह्: √ रुह् P. -रोहति (aor. -रुक्षत् and Ved. -रुहत् [Pāṇ. iii, 1, 59]; Inf… 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरुह् 📚 ➤ √ रुह् P. -रोहति (aor. -रुक्षत् and Ved. -रुहत् [Pāṇ. iii, 1, 59]; Inf… उमा-कोश

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आरुह् 📚√ रुह् P. -रोहति (aor. -रुक्षत् and Ved. -रुहत् [Pāṇ. iii, 1, 59]; Inf…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.० सेकण्ड · १ पद कोश में नहीं मिले (एडमिन के पास जोड़ने हेतु दर्ज)

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें