🕉️ 19 November 2026, Thursday · 11:10:40 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरोह

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरोह

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरोह

अर्थ: बीज से उत्पन्न होना, बीज का उगाना, जन्म होना, जन्मा लेना

संस्कृत: बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च

अंग्रेज़ी: to grow from seed,to manifest, to rise,to ascend, to take birth, to be born

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आ + रुह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  2. आरोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  3. रोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुह् + घञ्

  📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

धातुरूप — रुह् (भ्वादिगण) · अर्थ: बीज से उत्पन्न होना, बीज का उगाना, जन्म होना, जन्मा लेना (बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च)

लोट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमरोहतात् / रोहताद् / रोहतुरोहताम्रोहन्तु
मध्यमरोह / रोहतात् / रोहताद्रोहतम्रोहत
उत्तमरोहाणिरोहावरोहाम

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: रोहति · लिट्: रुरोह · लुट्: रोढा · लृट्: रोक्ष्यति · लोट्: रोहतात् · लङ्: अरोहत् · विधिलिङ्: रोहेत् · आशीर्लिङ्: रुह्यात् · लुङ्: अरुक्षत् · लृङ्: अरोक्ष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: रोहण · ण्वुल्: रोहकः · तृच्: रोढा · ण्यत्: रोह्यः · तव्य: रोढव्यः · अनीयर्: रोहणीयः · क्त: रूढः · क्तवतु: रूढवान् · शतृ: रोहन् · स्य-शतृ: रोक्ष्यन् · क्त्वा: रूढ्वा · ल्यप्: प्ररुह्य · तुमुन्: रोढुम् · णमुल्: रोहम् · घञ्: रोहः · क्तिन्: रूढि · क्वसु: रुरुह्वान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — रुह्
रुह्
ruh
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. रुह् (cf., √ 1. रुध्) cl. 1. P. (Dhātup.; N. xx, 29) रोहति (mc. also ˚ते and रुहति, ˚ते; Ved. and ep. impf. or aor. अरुहत्; Pot. रुहेयम्, -रुहेथास्, -रुहेमहि; Impv. रुह, p. रुहाण; pf. रुरोह, रुरुहुः, RV. &c. &c.; रुरुहे, BhP.; aor. अरुक्षत्, RV.; AV. &c.; fut. रोढा Gr.; रोक्ष्यति, ˚ते, Br. &c.; रोहिष्ये, MBh.; inf. रोढुम्, Br. &c.; रोहितुम्, MBh.; रोहिष्यै, TS.; ind.p. रूढ्वा, AV., -रुह्य, ib. &c.; -रूह्य, AitBr.; -रुहम्, RV.; -रोहम्, Br.), to ascend, mount, climb, RV.; AV.; Br.; ŚrS.; to reach to, attain (a desire), ŚBr.; to rise, spring up, grow, develop, increase, prosper, thrive, RV. &c. &c. (with न, ‘to be useless or in vain’, MBh.); to grow together or over, cicatrize, heal (as a wound), AV.; Kathās.; Suśr. &c.: Caus. रोहयति or (later) रोपयति, ˚ते (aor. अरूरुहत् or अरूरुपत् Gr.; Pass. रोप्यते, MBh. aor. अरोपि, Kāv.), to cause to ascend, raise up, elevate, RV.; AV.; Rājat.; to place in or on, fix in, fasten to, direct towards (with acc. or loc.), MBh.; Kāv.; Kathās.; to transfer to, commit, entrust, Ragh. (cf. रोपित); to put in the ground, plant, sow, MBh.; R.; VarBṛS.; to lay out (a garden), MBh.; to cause to grow, increase, Rājat.; to cause to grow over or heal, AV.; Kathās.; Suśr. : Desid. रुरुक्षति See आ-√ रुह्: Intens. रोरुह्यते, रोरोढि Gr.
2. रुह् f. rising, growth, sprout, shoot, RV.; AV.; ŚāṅkhŚr.
(ifc.) shooting, sprouting, growing, produced in or on (cf. अम्भो-, अवनि-, क्षिति-र्˚ &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (885,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
रुह् {c1c} P. (रोहति, रुरोह, अरुक्षत्, रोक्ष्यति, रोढुं, रूढ) 1 To grow, spring up, shoot forth, germinate; रूढरागप्रवालः M. 4. 1; केसरैरर्धरूढैः Me. 21; छिन्नोऽपि रोहति तरुः Bh. 2. 87. --2 To grow up, be developed, increase. --3 To rise, mount upwards, ascend. --4 To grow over, heal up (as a wound); रोहते सायकैर्विद्धं न संरोहति वाक्क्षतं Pt. 3. 111. --5 To reach to, attain. --Caus. (रोपयति-ते, रोहयति-ते) 1 To cause to grow, [] plant, put in the ground. --2 To raise up, elevate. --3 To entrust, devolve upon, commit to the care of; गुणवत्सुतरोपितश्रियः R. 8. 11. --4 To fix upon, direct towards, cast at; R. 9. 17. --5 To fix, fasten. --Desid. (रुरुक्षति) To wish to grow &c.
रुह्, रुह a. (At the end of comp.) Growing or produced in; as in महीरुह्, पंकेरुह &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0915-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरोहआ + रुह् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आरोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन | रोह (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + रुह् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरोह 📚 ➤ बीज से उत्पन्न होना, बीज का उगाना, जन्म होना, जन्मा लेना
संस्कृत: बीजजन्मनि प्रादुर्भावे च

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
रुह् 📚(cf., √ 1. रुध्) cl. 1. P. (Dhātup.; N. xx, 29) रोहति (mc. also ˚ते a…🔵🟣

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

इस शब्द के प्रातिपदिक अमरकोश की पर्याय-सूची में नहीं मिले (क्रिया, अव्यय, सर्वनाम व नाम प्रायः अमरकोश में नहीं होते)।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें