🕉️ 20 November 2026, Friday · 09:10:28 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आरोहः

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आरोहः

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आरोहः

अर्थ: चढ़ने वाला, सवार

संस्कृत: वरस्त्रियाः श्रोणी

व्युत्पत्ति: आ+रुह्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आरोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन
  2. रोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रुह् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आरोह (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआरोहःआरोहौआरोहाः
द्वितीयाआरोहम्आरोहौआरोहान्
तृतीयाआरोहेणआरोहाभ्याम्आरोहैः
चतुर्थीआरोहायआरोहाभ्याम्आरोहेभ्यः
पञ्चमीआरोहात् / आरोहाद्आरोहाभ्याम्आरोहेभ्यः
षष्ठीआरोहस्यआरोहयोःआरोहाणाम्
सप्तमीआरोहेआरोहयोःआरोहेषु
सम्बोधनहे आरोहहे आरोहौहे आरोहाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आरोह
आरोह
āroha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरोह संज्ञा पुं॰ [सं॰][वि॰ आरोहा]
१. ऊपर की ओर गमन । चढ़ाव ।
२. आक्रमण । चढ़ाई ।
३. घोड़े, हाथी आदि पर चढ़ना । सवारी ।
४. वेदांत में क्रमानुसार जीवात्मा की ऊर्ध्वगतिया क्रमश: उत्तमोत्तम योनियों की प्राप्त होना ।
५. कारण से कार्य का प्रादुर्भाव या पदार्थों की एक ग्रवस्था से दूसरी अवस्था की प्राप्ति । जैसे, -बीज से अंकुर, अंकुर से वृक्ष, या अंडे से बच्चे का निकलना ।
६. क्षुद्र और अल्प चेतनावाले जीवों से क्रमानुसार उन्नत प्राणियों की उत्पत्ति । आविर्भाव । विकास । विशेष—आधुनिक सृष्टितत्वविदों की धारणा है कि मनुष्य आदि सब प्राणियों की उत्पत्ति आदि में एक या कई साधारण अवयवियों से हुई है जिनमें चेतना बहुत सूक्ष्म थी । यह सिद्धांत इस सिद्धांत का विराधी है कि संसार के सब जीव जिस रूप में आजकल हैं उसी रूप में उत्पन्न किए गए । निरव- यव जड़ तत्व क्रमश: कई सावयव रूपों में सामने आया, जिनमें, भिन्न भिन्न मात्राओं की चेतनता आती गई । इस प्रकार अत्यंत सामान्य अवयवियों से जटिल अवयववाले उन्नत जीव उत्पन्न हुए । योरप में इस सिद्धांत के बनानेवाले डार्विन साहब है जिनके अनुसार आरोह की निम्नलिखित विधि है- (क) देश काल के अनुसार परिवर्तित होते रहने की इच्छा । (ख) जीवनसंग्राम में उपयोगी अंगों की रक्षा और उनकी परीपूर्णता । (ग) सुदृढ़ांग जीवों की स्थिति और दुर्बलांगों का विनाश । (घ) प्राकृतिक प्रतिग्रह या संवरण जिसमें दंपति- प्रतिग्रह प्रधान समझा जाता है । (च) यह साधारण नियम कि किसी प्राणी का वर्तमान रूप उपर्युक्त शक्तियों का, जो समान आकृति उत्पादन की पैतृक प्रवृत्ति के विरुद्ध कार्य करती है, परिणाम है ।
७. संगीत में स्वरों का चढ़ाव या नीचे स्वर से क्रमश: ऊँचा स्वर निकालना । जैसे, —सा, रे, ग, म, प, ध, नि, सा ।
८. चूतड़ । नितंब ।
९. ग्रहण के दस भेदों में से एक । विशेष—इस ग्रहण में ग्रस्त ग्रह को आवृत करनेवाला ग्रह (राहु) वर्तुलाकर ग्रहमंडल को आवृत करके पुन: दिखाई पड़ता है । फलित ज्योतिष के अनुसार इस प्रकार के ग्रहण के फलस्वरूप राजाओं में परस्पर संदेह और विरोध उत्पन्न होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-रोह m. one who mounts or ascends, a rider (on a horse &c.), one who is seated in a carriage, MaitrS.; R.
ascent, rising, creeping up, mounting, Śak.; Kathās.; R.
haughtiness, pride, Kathās.
elevation, elevated place, altitude, R.
a heap, mountain, R.
increase, Sāh.
a woman's waist, the swell of the body, R.; BrahmaP.; Śiś.
length, L.
a particular measure, L.
descending (= अव-रोह ?), L.
a chief elephant-driver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (151,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरोहः [आ-रुह्-घञ्] 1 One who mounts, a rider, as in अश्वारोह, स्यंदनारोह; सारोहाणां च वाजिनां Rām.; one who is seated in a carriage. --2 Ascent, rising, mounting, ascending, riding. --3 An elevated place, elevation, altitude, height; नगाद्यारोह उच्छ्रायः Ak. --4 Haughtiness, pride. --5 A mountain, a heap. --6 A woman's waist; the buttocks; सा रामा न वरारोहा Udb.; आरोहैर्निबिडबृहन्नितंबबिंबैः Śi. 8. 8. --7 Length. --8 A kind of measure. --9 A mine. --10 Descending.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0255-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरोह पु० आ + रुह--घञ् । १ आक्रभणे २ नीचस्थानादूर्द्ध- देशगमने ३ अङ्कुरादिप्रादुर्भावे शब्दच० ४ गजवाजिना मुपरिगमने ५ दीर्घत्वे ६ उच्चत्वे च ७ नितम्बे । “वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्ण्णिनी” इत्यमरः “सारमानवरारोहा” उद्भटः । “आरोहैर्निविडवृहन्नित- म्बविम्बैः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0805,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरोहः, पुं, (आङ् + रुह् + घञ् ।) दैर्ध्यं । वरस्त्रि- याः श्रोणिः । इत्यमरः ॥ (यथा माघे “आरोहै- र्निविडवृहन्नितम्बविम्बैः” ।) अवरोहः । आरो- हणं । गजारोहः । समुच्छ्रयः । इति मेदिनी ॥ (“आरोहमिव रत्नानां प्रतिष्ठानमिव श्रियः” । इति रामायणे ।) परिमाणविशेषः । नितम्बः । इति हेमचन्द्रः ॥ (आरोहति यः । आङ् + रुह् + अच् । निषादी । यथा, हरिवंशे, -- “अश्वाश्च पर्य्यधावन्त हतारोहा दिशो दश” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-189-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आरोह" आता है (5)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आरोहःआरोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: रोह (पुं.) — प्रथमा विभक्ति, एकवचन · कृदन्त: आ + रुह् + घञ्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आरोहः 📚 ➤ चढ़ने वाला, सवार
संस्कृत: वरस्त्रियाः श्रोणी

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आरोह 📚ऊपर की ओर गमन । चढ़ाव🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आरोह
लम्बाई (२.६.११५) — दैर्घ्य, आयाम

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आरोहः: आ+रुह्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें