🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:07:44 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आरोह
āroha
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आरोह संज्ञा पुं॰ [सं॰][वि॰ आरोहा]
१. ऊपर की ओर गमन । चढ़ाव ।
२. आक्रमण । चढ़ाई ।
३. घोड़े, हाथी आदि पर चढ़ना । सवारी ।
४. वेदांत में क्रमानुसार जीवात्मा की ऊर्ध्वगतिया क्रमश: उत्तमोत्तम योनियों की प्राप्त होना ।
५. कारण से कार्य का प्रादुर्भाव या पदार्थों की एक ग्रवस्था से दूसरी अवस्था की प्राप्ति । जैसे, -बीज से अंकुर, अंकुर से वृक्ष, या अंडे से बच्चे का निकलना ।
६. क्षुद्र और अल्प चेतनावाले जीवों से क्रमानुसार उन्नत प्राणियों की उत्पत्ति । आविर्भाव । विकास । विशेष—आधुनिक सृष्टितत्वविदों की धारणा है कि मनुष्य आदि सब प्राणियों की उत्पत्ति आदि में एक या कई साधारण अवयवियों से हुई है जिनमें चेतना बहुत सूक्ष्म थी । यह सिद्धांत इस सिद्धांत का विराधी है कि संसार के सब जीव जिस रूप में आजकल हैं उसी रूप में उत्पन्न किए गए । निरव- यव जड़ तत्व क्रमश: कई सावयव रूपों में सामने आया, जिनमें, भिन्न भिन्न मात्राओं की चेतनता आती गई । इस प्रकार अत्यंत सामान्य अवयवियों से जटिल अवयववाले उन्नत जीव उत्पन्न हुए । योरप में इस सिद्धांत के बनानेवाले डार्विन साहब है जिनके अनुसार आरोह की निम्नलिखित विधि है- (क) देश काल के अनुसार परिवर्तित होते रहने की इच्छा । (ख) जीवनसंग्राम में उपयोगी अंगों की रक्षा और उनकी परीपूर्णता । (ग) सुदृढ़ांग जीवों की स्थिति और दुर्बलांगों का विनाश । (घ) प्राकृतिक प्रतिग्रह या संवरण जिसमें दंपति- प्रतिग्रह प्रधान समझा जाता है । (च) यह साधारण नियम कि किसी प्राणी का वर्तमान रूप उपर्युक्त शक्तियों का, जो समान आकृति उत्पादन की पैतृक प्रवृत्ति के विरुद्ध कार्य करती है, परिणाम है ।
७. संगीत में स्वरों का चढ़ाव या नीचे स्वर से क्रमश: ऊँचा स्वर निकालना । जैसे, —सा, रे, ग, म, प, ध, नि, सा ।
८. चूतड़ । नितंब ।
९. ग्रहण के दस भेदों में से एक । विशेष—इस ग्रहण में ग्रस्त ग्रह को आवृत करनेवाला ग्रह (राहु) वर्तुलाकर ग्रहमंडल को आवृत करके पुन: दिखाई पड़ता है । फलित ज्योतिष के अनुसार इस प्रकार के ग्रहण के फलस्वरूप राजाओं में परस्पर संदेह और विरोध उत्पन्न होता है ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-रोह m. one who mounts or ascends, a rider (on a horse &c.), one who is seated in a carriage, MaitrS.; R.
ascent, rising, creeping up, mounting, Śak.; Kathās.; R.
haughtiness, pride, Kathās.
elevation, elevated place, altitude, R.
a heap, mountain, R.
increase, Sāh.
a woman's waist, the swell of the body, R.; BrahmaP.; Śiś.
length, L.
a particular measure, L.
descending (= अव-रोह ?), L.
a chief elephant-driver, L.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (151,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आरोहः [आ-रुह्-घञ्] 1 One who mounts, a rider, as in अश्वारोह, स्यंदनारोह; सारोहाणां च वाजिनां Rām.; one who is seated in a carriage. --2 Ascent, rising, mounting, ascending, riding. --3 An elevated place, elevation, altitude, height; नगाद्यारोह उच्छ्रायः Ak. --4 Haughtiness, pride. --5 A mountain, a heap. --6 A woman's waist; the buttocks; सा रामा न वरारोहा Udb.; आरोहैर्निबिडबृहन्नितंबबिंबैः Śi. 8. 8. --7 Length. --8 A kind of measure. --9 A mine. --10 Descending.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0255-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरोह पु० आ + रुह--घञ् । १ आक्रभणे २ नीचस्थानादूर्द्ध- देशगमने ३ अङ्कुरादिप्रादुर्भावे शब्दच० ४ गजवाजिना मुपरिगमने ५ दीर्घत्वे ६ उच्चत्वे च ७ नितम्बे । “वरारोहा मत्तकाशिन्युत्तमा वरवर्ण्णिनी” इत्यमरः “सारमानवरारोहा” उद्भटः । “आरोहैर्निविडवृहन्नित- म्बविम्बैः” माघः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0805,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आरोहः, पुं, (आङ् + रुह् + घञ् ।) दैर्ध्यं । वरस्त्रि- याः श्रोणिः । इत्यमरः ॥ (यथा माघे “आरोहै- र्निविडवृहन्नितम्बविम्बैः” ।) अवरोहः । आरो- हणं । गजारोहः । समुच्छ्रयः । इति मेदिनी ॥ (“आरोहमिव रत्नानां प्रतिष्ठानमिव श्रियः” । इति रामायणे ।) परिमाणविशेषः । नितम्बः । इति हेमचन्द्रः ॥ (आरोहति यः । आङ् + रुह् + अच् । निषादी । यथा, हरिवंशे, -- “अश्वाश्च पर्य्यधावन्त हतारोहा दिशो दश” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-189-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आरोह" आता है (5)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें