🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:35:55 AM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आर्द्र

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आर्द्र

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आर्द्र

अर्थ: गीला, नमीदार, सीला

संस्कृत: पर्याय: सार्द्र, क्लिन्न, तिमित, स्तिमित, समुन्न

व्युत्पत्ति: अर्द्र्+रक्

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आर्द्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. आर्द्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आर्द्र (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआर्द्रःआर्द्रौआर्द्राः
द्वितीयाआर्द्रम्आर्द्रौआर्द्रान्
तृतीयाआर्द्रेणआर्द्राभ्याम्आर्द्रैः
चतुर्थीआर्द्रायआर्द्राभ्याम्आर्द्रेभ्यः
पञ्चमीआर्द्रात् / आर्द्राद्आर्द्राभ्याम्आर्द्रेभ्यः
षष्ठीआर्द्रस्यआर्द्रयोःआर्द्राणाम्
सप्तमीआर्द्रेआर्द्रयोःआर्द्रेषु
सम्बोधनहे आर्द्रहे आर्द्रौहे आर्द्राः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आर्द्र
आर्द्र
ārdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्द्र वि॰ [सं॰] [संज्ञा॰ आर्द्रता]
१. गीला । ओदा । तर ।
२. सना । लथपथ । यौ॰—आर्द्रवीर । आर्दाशनि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्द्र mf(आ)n. (√ अर्द्, Uṇ. ii, 18) wet, moist, damp, RV.; TS.; ŚBr.; MBh.; Mn.; Suśr.; Megh. &c.
fresh, not dry, succulent, green (as a plant), living, AV.; ŚBr.; R.; Suśr.; MBh. &c.
fresh, new, Kathās.
soft, tender, full of feeling, warm
loose, flaccid, Kathās.; Megh.; Pañcat. &c.
आर्द्र (अस्), m. N. of a grandson of Pṛthu, Hariv.; VP.
आर्द्र (अम्), n. fresh ginger, Viṣṇus.
dampness, moisture, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (152,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्द्र a. [आ-अर्द्-रक् दीर्घश्च Uṇ. 2. 18] 1 Wet, moist, damp, तंत्रीमार्द्रां नयनसलिलैः Me. 86, 43; आर्द्राक्षतारोपणमन्वभृतां R. 7. 28. --2 Succulent. living, not dry, green, juicy; आर्द्रं द्रव्यं द्विधा प्रोक्तं सरसं नीरसं तथा. --3 Fresh, new; कानीवार्द्रापराधः Amaru. 2; कांतमार्द्रापराधं M. 3. 12; R. 14. 4. --4 Soft, tender; oft. used with words like स्नेह, दया, करुणा in the sense of ‘flowing with,’ moved’, ‘melted’; स्नेहार्द्रं हृदयं a heart wet or melted with pity; करुणा˚, दया˚; प्रेमार्द्राः चेष्टाः Māl. 5. 7. --5 Full of feeling, warm. --6 Loose, flaccid. --र्द्रा N. of a constellation or the sixth lunar mansion so called (consisting of one star). [cf. Gr. ardo]. --Comp. --काष्ठं green wood. --दानु a. Ved. giving moisture. --नयन a. weeping --पदी a woman with wet feet. --पवित्र a. Ved. having a wet strainer, epithet of the Soma. --पृष्ठ a. watered, refreshed; आर्द्रपृष्ठाः क्रियंतां वाजिनः Ś. 1. --माषा a. leguminous shrub (माषपर्णी). --शाकं fresh ginger. --लुब्धकः (˚र्द्रा˚ the dragon's tail or descending node, N. of Ketu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0256-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्द्र त्रि० अर्द्द--रक् दीर्घश्च । १ क्लिन्ने २ सरसे ३ सजले वस्तुनि तद्भेदाश्च वैद्य० दर्शिताः । “आर्द्रं द्रव्यं द्विधा प्रोक्तं सरसं नीरसं तथा । सदुग्धं गुप्तरसकं द्विधा नीरसमुच्यते । वास्तूकं सार्षपं शाकं निर्गुण्ड्येरण्डमार्षकम् । धस्तूराद्य- मिदं सर्व्वमार्द्रं सरसमुच्यते । वटाश्वत्थकरीराद्यमार्द्रं द्रव्यं तु नीरसम् । सदुग्धं तु द्विधा प्रोक्तं मृदु तीक्ष्णमिति क्रमात् । शातलावज्रसीहुण्डसौरिण्याद्यास्तु तीक्ष्णकाः । दुग्धिकाक्षीरिण्याद्याश्च मृदुदुग्धाः प्रकीर्त्तिताः” । आर्द्रा- क्षतारोपणमन्वभूताम्” कुमा० रघुश्च । “तेषां गुर्वीस्वादु शीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा” आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्य्यात् स्वादु- सौगन्ध्यहृद्यताम्” सुश्रु० “धूपोष्मणा त्याजितमार्द्र भावम्” कुमा० “४ काठिन्यशून्ये आनुगुण्ययुक्ते च “धनुर्भूतोऽप्यस्य दयार्द्रभावम्” रघुः । अश्विन्यवधिके राशिचक्रस्थे मिथुन- राशिघटके ५ षष्ठे नक्षत्रे स्त्री न० । “कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वार्द्रभे दिवा । नवम्यां बोधयेद्देवीं यथाविभव विस्तरैः” दु० त० लिङ्ग पु० । “इषे मास्यसिते पक्षे नव- म्यामार्द्रयोगतः” बोधनमन्त्रः । “आर्द्राद्यादि विशाखान्तं रविचारेण वर्षति” ज्यो० मृगशिरसोऽर्द्धं चार्द्रा पुनर्वसुत्रि- पादं मिथुनम्” ज्यो० आर्द्रास्वरूपयोगतारादिकम् अश्लेषाशब्दे ४९७ पृष्ठे उक्तम् अस्याधिष्ठाता शिवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्द्रं, त्रि, (अर्द्द + रक् दीर्घश्च ।) सजलवस्तु । भिजा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सार्द्रं २ क्लिन्नं ३ स्ति- मितं ४ तिमितं ५ समुन्नं ६ उत्तं ७ । इत्यमरः ॥ (तच्च द्विविधं यदुक्तं, -- “आर्द्रं द्रव्यं द्विधा प्रोक्तं सरसं नीरसं तथा । सदुग्धं गुप्तरसकं द्विधा नीरसमुच्यते ॥ वास्तूकं सार्षपं शाकं निर्गुण्ड्येरण्डमार्षकम् । धुस्तूराद्यमिदं सर्व्वमार्द्रं सरसमुच्यते ॥ वटाश्वत्थकरीराद्यमार्द्रद्रव्यं तु नीरसं । सदुग्धं तु द्विधा प्रोक्तं मृदु तीक्ष्णमिति क्रमात् । शातला वज्रसीहुण्डसौरिण्याद्यास्तु तीक्ष्णकाः । दुग्धिकार्कक्षीरिण्याद्या मृदुदुग्धाः प्रकीर्त्तिताः” ॥ यथा रघुवंशे, “आर्द्राक्षतारोपणमन्वभूतां” । मेघदूते उत्तरमेघे २५ । “तन्त्रीमाद्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथञ्चित्”) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-190-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आर्द्र" आता है (28)
तर भीगा हुआ । आर्द्र । गीला । जैसे, पानी से तर करना, तेल से तर करना । यौ॰…वोद आर्द्र । गीलासमुन्न आर्द्र । गीलाक्लिन्न आर्द्र । तर । गीला । यौ॰—क्लिन्नाक्ष =गीली आँखवाला । चौंधियाई आँखवालासार्द्र भींगा हुआ । आर्द्र । गीलास्तिमित भीगा हुआ । तर । नम । आर्द्रप्रक्लिन्न आर्द्र । तर । गीलाऔड आर्द्र । तर । गीलानम गीला । तर । भीगा हुआ । आर्द्रअवक्लिन्न आर्द्र । गीला । तर । भीगा हुआप्रोदक आर्द्र । गीला । तरउपसिक्त सींचा हुआ । भींग हुआ । आर्द्रसंसिक्त खूब सींचा हुआ । जिसपर खूब पानी छिड़का, गया हो । आर्द्र । तरआक्लिन्न आर्द्र । ओदा । तरसंक्लिन्न गीला । तरबर । आर्द्रभीनी आर्द्र । सिक्तगलगला भीगा हुआ । आर्द्र । तरतरातर पु † वि॰ अत्यंत गीला । आर्द्रबिगलित द्रवीभूत । आर्द्र । अस्पष्टाक्षर । टूटा- फूटाश्रृद्ध आर्द्र । गीलाश्राण घी, दूध या जल में पका हुआ । सिद्ध । पक्व । भूना हुआ (को॰)आप्यायित तृप्त । संतुष्टपरिप्लुत जिसके चारो ओर जल ही जल हो । प्लावित । डूबा हुआओद पु † संज्ञा पुं॰ नमी । तरी । गीलापन । सीलमिही पु ^२ वि॰सीला अनाज के वे दाने जो फसल कटने पर खेत में पड़े रह जाते हैं जिन्हें तपस्वी…तरारा उछाल । छलाँग । कुलाँच । क्रि॰ प्र॰ —भरना ।—मारना । मुहा॰—तरारा भरना = …रसभीना आनंद में मग्न

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आर्द्रआर्द्र (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आर्द्र (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आर्द्र 📚 ➤ गीला, नमीदार, सीला
संस्कृत: पर्याय: सार्द्र, क्लिन्न, तिमित, स्तिमित, समुन्न

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आर्द्र 📚गीला । ओदा । तर🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आर्द्र
गीला (३.१.१०४) — सार्द्र, क्लिन्न, तिमित, स्तिमित, समुन्न, उत्त

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें