🕉️ 20 November 2026, Friday · 07:52:38 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आर्द्र
ārdra
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आर्द्र वि॰ [सं॰] [संज्ञा॰ आर्द्रता]
१. गीला । ओदा । तर ।
२. सना । लथपथ । यौ॰—आर्द्रवीर । आर्दाशनि ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्द्र mf(आ)n. (√ अर्द्, Uṇ. ii, 18) wet, moist, damp, RV.; TS.; ŚBr.; MBh.; Mn.; Suśr.; Megh. &c.
fresh, not dry, succulent, green (as a plant), living, AV.; ŚBr.; R.; Suśr.; MBh. &c.
fresh, new, Kathās.
soft, tender, full of feeling, warm
loose, flaccid, Kathās.; Megh.; Pañcat. &c.
आर्द्र (अस्), m. N. of a grandson of Pṛthu, Hariv.; VP.
आर्द्र (अम्), n. fresh ginger, Viṣṇus.
dampness, moisture, Hariv.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (152,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आर्द्र a. [आ-अर्द्-रक् दीर्घश्च Uṇ. 2. 18] 1 Wet, moist, damp, तंत्रीमार्द्रां नयनसलिलैः Me. 86, 43; आर्द्राक्षतारोपणमन्वभृतां R. 7. 28. --2 Succulent. living, not dry, green, juicy; आर्द्रं द्रव्यं द्विधा प्रोक्तं सरसं नीरसं तथा. --3 Fresh, new; कानीवार्द्रापराधः Amaru. 2; कांतमार्द्रापराधं M. 3. 12; R. 14. 4. --4 Soft, tender; oft. used with words like स्नेह, दया, करुणा in the sense of ‘flowing with,’ moved’, ‘melted’; स्नेहार्द्रं हृदयं a heart wet or melted with pity; करुणा˚, दया˚; प्रेमार्द्राः चेष्टाः Māl. 5. 7. --5 Full of feeling, warm. --6 Loose, flaccid. --र्द्रा N. of a constellation or the sixth lunar mansion so called (consisting of one star). [cf. Gr. ardo]. --Comp. --काष्ठं green wood. --दानु a. Ved. giving moisture. --नयन a. weeping --पदी a woman with wet feet. --पवित्र a. Ved. having a wet strainer, epithet of the Soma. --पृष्ठ a. watered, refreshed; आर्द्रपृष्ठाः क्रियंतां वाजिनः Ś. 1. --माषा a. leguminous shrub (माषपर्णी). --शाकं fresh ginger. --लुब्धकः (˚र्द्रा˚ the dragon's tail or descending node, N. of Ketu.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0256-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्द्र त्रि० अर्द्द--रक् दीर्घश्च । १ क्लिन्ने २ सरसे ३ सजले वस्तुनि तद्भेदाश्च वैद्य० दर्शिताः । “आर्द्रं द्रव्यं द्विधा प्रोक्तं सरसं नीरसं तथा । सदुग्धं गुप्तरसकं द्विधा नीरसमुच्यते । वास्तूकं सार्षपं शाकं निर्गुण्ड्येरण्डमार्षकम् । धस्तूराद्य- मिदं सर्व्वमार्द्रं सरसमुच्यते । वटाश्वत्थकरीराद्यमार्द्रं द्रव्यं तु नीरसम् । सदुग्धं तु द्विधा प्रोक्तं मृदु तीक्ष्णमिति क्रमात् । शातलावज्रसीहुण्डसौरिण्याद्यास्तु तीक्ष्णकाः । दुग्धिकाक्षीरिण्याद्याश्च मृदुदुग्धाः प्रकीर्त्तिताः” । आर्द्रा- क्षतारोपणमन्वभूताम्” कुमा० रघुश्च । “तेषां गुर्वीस्वादु शीता पिप्पल्यार्द्रा कफावहा” आर्द्रा कुस्तुम्बरी कुर्य्यात् स्वादु- सौगन्ध्यहृद्यताम्” सुश्रु० “धूपोष्मणा त्याजितमार्द्र भावम्” कुमा० “४ काठिन्यशून्ये आनुगुण्ययुक्ते च “धनुर्भूतोऽप्यस्य दयार्द्रभावम्” रघुः । अश्विन्यवधिके राशिचक्रस्थे मिथुन- राशिघटके ५ षष्ठे नक्षत्रे स्त्री न० । “कन्यायां कृष्णपक्षे तु पूजयित्वार्द्रभे दिवा । नवम्यां बोधयेद्देवीं यथाविभव विस्तरैः” दु० त० लिङ्ग पु० । “इषे मास्यसिते पक्षे नव- म्यामार्द्रयोगतः” बोधनमन्त्रः । “आर्द्राद्यादि विशाखान्तं रविचारेण वर्षति” ज्यो० मृगशिरसोऽर्द्धं चार्द्रा पुनर्वसुत्रि- पादं मिथुनम्” ज्यो० आर्द्रास्वरूपयोगतारादिकम् अश्लेषाशब्दे ४९७ पृष्ठे उक्तम् अस्याधिष्ठाता शिवः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0811,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आर्द्रं, त्रि, (अर्द्द + रक् दीर्घश्च ।) सजलवस्तु । भिजा इति भाषा । तत्पर्य्यायः । सार्द्रं २ क्लिन्नं ३ स्ति- मितं ४ तिमितं ५ समुन्नं ६ उत्तं ७ । इत्यमरः ॥ (तच्च द्विविधं यदुक्तं, -- “आर्द्रं द्रव्यं द्विधा प्रोक्तं सरसं नीरसं तथा । सदुग्धं गुप्तरसकं द्विधा नीरसमुच्यते ॥ वास्तूकं सार्षपं शाकं निर्गुण्ड्येरण्डमार्षकम् । धुस्तूराद्यमिदं सर्व्वमार्द्रं सरसमुच्यते ॥ वटाश्वत्थकरीराद्यमार्द्रद्रव्यं तु नीरसं । सदुग्धं तु द्विधा प्रोक्तं मृदु तीक्ष्णमिति क्रमात् । शातला वज्रसीहुण्डसौरिण्याद्यास्तु तीक्ष्णकाः । दुग्धिकार्कक्षीरिण्याद्या मृदुदुग्धाः प्रकीर्त्तिताः” ॥ यथा रघुवंशे, “आर्द्राक्षतारोपणमन्वभूतां” । मेघदूते उत्तरमेघे २५ । “तन्त्रीमाद्रां नयनसलिलैः सारयित्वा कथञ्चित्”) ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-190-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आर्द्र" आता है (28)
तर भीगा हुआ । आर्द्र । गीला । जैसे, पानी से तर करना, तेल से तर करना । यौ॰…वोद आर्द्र । गीलासमुन्न आर्द्र । गीलाक्लिन्न आर्द्र । तर । गीला । यौ॰—क्लिन्नाक्ष =गीली आँखवाला । चौंधियाई आँखवालासार्द्र भींगा हुआ । आर्द्र । गीलास्तिमित भीगा हुआ । तर । नम । आर्द्रप्रक्लिन्न आर्द्र । तर । गीलाऔड आर्द्र । तर । गीलानम गीला । तर । भीगा हुआ । आर्द्रअवक्लिन्न आर्द्र । गीला । तर । भीगा हुआप्रोदक आर्द्र । गीला । तरउपसिक्त सींचा हुआ । भींग हुआ । आर्द्रसंसिक्त खूब सींचा हुआ । जिसपर खूब पानी छिड़का, गया हो । आर्द्र । तरआक्लिन्न आर्द्र । ओदा । तरसंक्लिन्न गीला । तरबर । आर्द्रभीनी आर्द्र । सिक्तगलगला भीगा हुआ । आर्द्र । तरतरातर पु † वि॰ अत्यंत गीला । आर्द्रबिगलित द्रवीभूत । आर्द्र । अस्पष्टाक्षर । टूटा- फूटाश्रृद्ध आर्द्र । गीलाश्राण घी, दूध या जल में पका हुआ । सिद्ध । पक्व । भूना हुआ (को॰)आप्यायित तृप्त । संतुष्टपरिप्लुत जिसके चारो ओर जल ही जल हो । प्लावित । डूबा हुआओद पु † संज्ञा पुं॰ नमी । तरी । गीलापन । सीलमिही पु ^२ वि॰सीला अनाज के वे दाने जो फसल कटने पर खेत में पड़े रह जाते हैं जिन्हें तपस्वी…तरारा उछाल । छलाँग । कुलाँच । क्रि॰ प्र॰ —भरना ।—मारना । मुहा॰—तरारा भरना = …रसभीना आनंद में मग्न
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें