🕉️ 19 November 2026, Thursday · 04:47:39 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलाप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलाप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आलाप

अर्थ: बातचीत, भाषण, समालाप

संस्कृत: सम्भाषणम् · पर्याय: आभाषण, संविद्, समय

व्युत्पत्ति: आ+लप्+घञ् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आलाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन
  2. लाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + लप् + घञ्
  3. लाप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आलाप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलापःआलापौआलापाः
द्वितीयाआलापम्आलापौआलापान्
तृतीयाआलापेनआलापाभ्याम्आलापैः
चतुर्थीआलापायआलापाभ्याम्आलापेभ्यः
पञ्चमीआलापात् / आलापाद्आलापाभ्याम्आलापेभ्यः
षष्ठीआलापस्यआलापयोःआलापानाम्
सप्तमीआलापेआलापयोःआलापेषु
सम्बोधनहे आलापहे आलापौहे आलापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आलाप
आलाप
ālāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
बातचीत (1.6.15) आभाषण
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलाप संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. कथोपकथन । भाषण । बातचीत । यौ॰—वार्तालाप ।
२. संगीत के सात स्वरों का साधन । तान । क्रि॰ प्र॰—करना ।—लेना ।
३. प्रश्न । जिज्ञासा [को॰] ।
४. संगीत में सात स्वर [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आ-लाप m. speaking to, addressing, AV.
speech
conversation, communication, Pañcat.; Hit.; Kathās.; Śak. &c.
the singing or twittering of birds, Kathās.
statement of the question in an arithmetical or algebraic sum
question
a lesson, Jain.
आ-लाप &c. See आ-√ लप्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (153,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलापः 1 Talking, speaking to, speech, conversation; अये दक्षिणेन वृक्षवाटिकामालाप इव श्रूयते Ś. 1; प्रवसनालाप Amaru. 97; ललितालापे Śrut. 36. --2 Narration, mention. --3 The seven notes in music (Mar. सा, रि, ग, म, प, ध, नि). --4 Statement of a question in an arithmetical or algebraical sum. --5 A question.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0257-c)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलाप पु० आ + लप--करणे--घञ् । स्वरसाधनाक्षरे सारिग- मादौ (आलापचारी) “आलापैरिव गान्धर्व्वमदीप्यत पदातिभिः” माघः “आलापैः स्वरसाधनैरक्षरविशेषैः” मल्लि० । भावे घञ् । २ कथनमात्रे च” “काव्यालापाश्च ये केचित् गोतकान्यखिलानि च” विष्णुपु० आ + लप- णिच्--अच् । ३ परस्परकथने । “अये दक्षिणेन पुष्पवा टिकामालापैव श्रूयते” शकु० । एकस्य कञ्चित् प्रति कथने तेन तत्कथनप्रेरणात् तं प्रति कथ्यते इति परस्परकथनस्य इतरेतरकथनप्रयोज्यत्वात्तथात्वम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0823,b)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलापः, पुं, (आङ् + लप् + घञ् ।) कथोपकथनं । सम्भाषणं । तत्पर्य्यायः । आभाषणं २ । इत्यमरः । (साहित्यदर्पणे, प्रथमपरिछेदः । “काव्यालापाश्च ये केचित् गीतकान्यखिलानि च” ।)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-191-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "आलाप" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलापआलाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: लाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + लप् + घञ् | लाप (नपुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: आ + ली + अच्

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलाप 📚 ➤ बातचीत, भाषण, समालाप
संस्कृत: सम्भाषणम् · पर्याय: आभाषण, संविद्, समय

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आलाप 📚कथोपकथन । भाषण । बातचीत । यौ॰—वार्तालाप🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आलाप

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आलाप: आ+लप्+घञ् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें