🕉️ 22 November 2026, Sunday · 01:48:49 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलुंचन

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलुम्+चन

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आलुम्

अर्थ: उल्लू

संस्कृत: गलन्तिका · पर्याय: कर्करी, गलन्तिका

व्युत्पत्ति: आ+लु+डु

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आलु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
  2. आलु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आलु (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआलुःआलूआलवः
द्वितीयाआलुम्आलूआलूः
तृतीयाआल्वाआलुभ्याम्आलुभिः
चतुर्थीआलवे / आल्वैआलुभ्याम्आलुभ्यः
पञ्चमीआलोः / आल्वाःआलुभ्याम्आलुभ्यः
षष्ठीआलोः / आल्वाःआल्वोःआलूनाम्
सप्तमीआलौ / आल्वाम्आल्वोःआलुषु
सम्बोधनहे आलोहे आलूहे आलवः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

चन

अर्थ: नहीं, न केवल, भी नहीं

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. अव्ययम्
  2. चन् धातु (चुरादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन
  3. चन् धातु (भ्वादिगण, परस्मैपद) — लोट् लकार, मध्यम पुरुष, एकवचन

अव्यय — इसके रूप विभक्ति/वचन से नहीं बदलते।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आलु
आलु
ālu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
आलु १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. एक प्रकार का मूल ।
२. आबनूस ।
३. नाव या बेडा़ ।
४. पेचक । उल्लू [को॰] ।
आलु २ संज्ञा स्त्री॰ पानी रखने की झारी । मटकी [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलु m. (√ ऋ Comm. on Uṇ. i, 5), an owl, L.
ebony, black ebony, L.
आलु f. (उस्) a pitcher, a small water-jar, L.
आलु n. a raft, a float
an esculent root, Arum Campanulatum, L.
(in modern dialects applied to the yam, potato &c.)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (154,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आलुः 1 An owl. --2 An esculent root (not applied to potato &c.). --3 Ebony; black ebony. --लुः f. A pitcher, water-jar. --लु (n.) A raft, float.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0259-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलु पु० आलाति आ + ली--मित० डु । ऋ--उ णिच्च रस्य लः वा । १ पेचके २ भेलके शब्दरत्ना० स्वल्पवारिधानिकायां सनाले ३ जलपात्रभेदे (झारी)स्त्री० । ४ कन्दभेदे न० राज- नि० । तस्य भेदा नानाविधाः “कन्दो बहुविधो लोके आलुशब्देन भण्यते । कच्चालु चैव घण्टालु पिण्डालु शर्करा- दिकम् काष्ठालु चैवमाद्यं स्यात् तस्य भेदा अनेकशः” । इत्युक्ते । आलुकशब्दे विवृतिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0825,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आलु, क्ली, (आङ् + लु + डु ।) भेलकः । स्वनामख्यात- मूलविशेषः । इति मेदिनी ॥ अस्य गुणाः । रक्त- पित्तनाशित्वं । गुरुत्वं । स्वादुत्वं । शीतलत्वं । स्तनदुग्धशुक्रकारित्वञ्च । इति द्रव्यगुणः ॥
आलुः, स्त्री, (आलाति । आङ् + ला + डु ।) स्वल्प- वारिधानिका । घटी झारीइत्यादि भाषा । तत्प- र्य्यायः । कर्करी २ गलन्तिका ३ । इत्यमरः ॥
आलुः, पुं, पेचकः । इति शब्दरत्नावली ॥ कासालुः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-192-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलुम्आलु (स्त्री.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन 📚
अन्य सम्भावना: आलु (पुं.) — द्वितीया विभक्ति, एकवचन
चनअव्ययम् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलुम् 📚 ➤ उल्लू
संस्कृत: गलन्तिका · पर्याय: कर्करी, गलन्तिका

चन 📚 ➤ नहीं, न केवल, भी नहीं

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आलु 📚एक प्रकार का मूल🟠🔵🟣🟢🟤
चन 📚ind. (च न, SV.) and not, also not, even not, not even (this particle …🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आलु
झारी/करवा (२.९.३१) — कर्करी, गलन्तिका

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आलुंचनआलुम् + चनअनुस्वार मोऽनुस्वारः (८.३.२३)

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

कोई कृदन्त पद नहीं पहचाना गया।

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬