🕉️ 19 November 2026, Thursday · 03:16:51 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चन
cana
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
अपूर्णता (कोई-कोई) (3.4.3) चित्
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चन ind. (च न, SV.) and not, also not, even not, not even (this particle is placed after the word to which it gives force; a preceding verb is accentuated [Pāṇ. viii, 1, 57]; in Vedic language it is generally, but not always, found without any other neg. particle, whereas in the later language another neg. is usually added, e.g. आपश् चनप्र मिनन्ति व्रतं वां, ‘not even the waters violate your ordinance’, RV. ii, 24, 12; नाह विव्याच पृथिवी चनैनं, ‘the earth even does not contain him’, iii, 36, 4; in class. Sanskṛt it is only used after the interrogatives क, कतर, कतम, कथम्, कद्, कदा, किम्, कुतस्, क्व, making them indefinite), RV.; AV. &c. also, RV. i, 139, 2; vi, 26, 7; viii, 78, 10.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (386,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चन ind. Not, not also, even not (not used by itself, but found used in combination with the pronoun किम् or its derivatives, such as कद्, कथं, क्व, कदा, कुतः to which it imparts an indefinite sense; see [] under किम्). Note. Some regard चन to be not a separate word, but a combination of च and न.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0484-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चन हिंमे भ्वा० प० सक० सेट् । चनति अचनीत्--अचा- नीत् चचान चेनतुः । मित् णिचि चनयति ते ।
चन शब्दे तु० प्र० अक० सेट् । चनति अचा (च) नीत् चचान चेनतुः । णिचि चानयति ।
चन अव्य० चन--शब्दे अच् । असाकल्ये “असाकल्ये तु चिच्चन” इत्यमरः । समुच्चायार्थकचशब्देन नञः समास इत्यन्ये “युवोरिदापश्चन प्र मिणन्ति व्रतं वाम्” ऋ० २ । २४ । १२ । “चनेत्येतत्पदद्वयसमुदायः । ऐकपद्यं त्वध्यापक भाम्प्रदायिकम् । २ नेत्यर्थे “पूर्वीश्चन प्रसितयस्तरन्ति” [] ऋ० ७ । ३२ । १३ । “चनेति समुदायो नेत्यर्थे” भा० । ३ अप्यर्थे “स्वप्नश्चनेदनृतस्य प्रयोता” ऋ० ७ । ८६ । ६ । “स्वप्नश्चन स्वप्नोऽपि” भा० । “महिम्न एषां पितरश्चने- शिरे” ऋ० १० । ५६ । ४ । पितरश्चन पितरोऽपि” यत्तु मुग्धवो० “किमःक्त्यन्ताच्चिच्चनौ” विभक्त्यन्तात् किमः चिच्चनप्रत्ययौ विहितौ तच्चिन्त्यम् अप्यर्थकेन असाकल्या- र्थेन वा चनशब्देन गतार्थत्वात् कदाचन कथञ्चने- त्यादौ कदापि कथप्रपीत्यर्थलाभात् न प्रत्ययान्तरकल्प- नम् । प्रागुक्तप्रयोगे किमोऽभावेऽपि प्रयोगदर्शनात् किम इत्यस्य प्रार्यिकत्वकल्पनेऽपि चनप्रत्यये परे पूर्व्वसुपः लोपापत्तेश्च । तन्मते चित्त्वेन प्रत्ययस्याव्ययसज्ञकत्वात् तयोश्चित्त्वाभावेनानव्ययत्वापत्तेः स्वरबैलक्षण्यानुपपत्तेश्च
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2882,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चन, शब्दे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- अकं-सेट् ।) चनति । इति दुर्गादासः ॥
चन, म हिंसे । इति कविकल्पद्रुमः ॥ (भ्वां-परं- सकं-सेट् ।) म, चनयति । इति दुर्गादासः ॥
चन, व्य असाकल्यम् । अकार्त् स्न्यम् । यथा । किञ्चन । इत्यमरभरतौ ॥ (“किमः क्त्यन्तात् चित्चनौ ।” इति सूत्रेण ।) प्रत्ययोऽयं विभ- क्त्यन्तकिम्शब्दादुत्तरे भवति । इति मुग्धबोधम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-423-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें