🕉️ 21 November 2026, Saturday · 07:19:45 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आलूचाप

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आलु-+उचाप

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

उचाप

अर्थ: शान्त करना (भाववाचक कृदन्त)

संस्कृत: सान्त्वने · पर्याय: धनुस्, धन्वन्, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक

अंग्रेज़ी: to console,to sooth,to pacify

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. चाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चप् + घञ्

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका   📘 धातु-रूपावली में सभी लकार

शब्दरूप — चाप (पुंलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाचापःचापौचापाः
द्वितीयाचापम्चापौचापान्
तृतीयाचापेनचापाभ्याम्चापैः
चतुर्थीचापायचापाभ्याम्चापेभ्यः
पञ्चमीचापात् / चापाद्चापाभ्याम्चापेभ्यः
षष्ठीचापस्यचापयोःचापानाम्
सप्तमीचापेचापयोःचापेषु
सम्बोधनहे चापहे चापौहे चापाः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

धातुरूप — चप् (भ्वादिगण) · अर्थ: शान्त करना (सान्त्वने)

लट् लकार, परस्मैपद (कर्तरि):

पुरुषएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमचपतिचपतःचपन्ति
मध्यमचपसिचपथःचपथ
उत्तमचपामिचपावःचपामः

दसों लकार (प्रथम पुरुष, एकवचन): लट्: चपति · लिट्: चचाप · लुट्: चपिता · लृट्: चपिष्यति · लोट्: चपतात् · लङ्: अचपत् · विधिलिङ्: चपेत् · आशीर्लिङ्: चप्यात् · लुङ्: अचपीत् · लृङ्: अचपिष्यत्

प्रमुख कृदन्त: ल्युट्: चपन · ण्वुल्: चापकः · तृच्: चपिता · यत्: चप्यः · तव्य: चपितव्यः · अनीयर्: चपनीयः · क्त: चपितः · क्तवतु: चपितवान् · शतृ: चपन् · स्य-शतृ: चपिष्यन् · क्त्वा: चपित्वा · ल्यप्: प्रचप्य · तुमुन्: चपितुम् · णमुल्: चापम् · घञ्: चापः · क्तिन्: चप्ति · क्वसु: चेपिवान्

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — चाप
चाप
cāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाप ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] सोने की वे कीलें जिन्हें लोग अगले दाँतों पर जड़वाते हैं ।
चाप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनुष । कमान ।
२. गणित में आधा वृत्तक्षेत्र । विशेष—सूर्यसिद्धांत में ग्रहादि के चाप निकालने की क्रिया दी हुई है ।
३. वृत्त की परिधि का कोई भाग ।
४. धनुराशि ।
चाप २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चपना]
१. दबाव । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
२. पैर की आहट । पैर जमीन पर पड़ने का शब्द । जैसे,—इतने में किसी के पैर की चाप सुनाई दी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाप m. n. (fr. चप, g. तालादि) a bow, Mn. vii, 192; MBh. &c.
(in geom.) an arc, Sūryas. ii f., vi, xi
Sagittarius, VarBṛS.
a rainbow (cf. इन्द्रशक्र-), BhP. i, 11, 28
a kind of astron. instrument, Gol. xi, 2 and 5
a particular constellation (= धनुस्), VarBṛ. xii, 18
a partic. measure of length, Daś.
चाप m. N. of a family.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चापः [चपस्य वंशभेदस्य विकारः अण् Tv.] 1 A bow; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5; so चापपाणिः ‘with a bow in hand.’ --2 The rainbow. --3 (In geom.) An arc of a circle. --4 The sign of the zodiac called Sagittarius.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाप पु० चपस्य वंशभेदस्य विकारः अण् । १ धनुषि, अमरः मेषावधिके २ नवमे राशौ च “वृक्षगुल्मावृते चापै- रसिचर्मायुधैः स्थले” मनुः । “स चापमुत्- सृज्य विवृद्धमत्सरः” रघुः । “कस्यायमसितश्चापः पञ्चशार्दूललक्षणः” भा० वि० ४२ अ० । ३ वृत्तक्षेत्रार्द्धे “दलीकृतं चक्रमुशन्ति चापम् कोदण्डखण्डं खलु तूर्य्यगोलम्” सि० शि० । ज्याभेदेन चापभेदा नयनं च लोला० दर्शित० तच्च वाक्यं क्षेत्रशब्दे २४०४ दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2916,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चापं, क्ली पुं, (चपस्य वंशविशेषस्य विकारः । “अवयवे च प्राण्यौषधिवृक्षेभ्यः ।” ४ । ३ । १३५ । इत्यण् ।) धनुः । इत्यमरः । २ । ८ । ८३ ॥ (यथा, रघुः । १२ । ४७ । “क्रमशस्ते पुनस्तस्य चापात् सममिवोद्ययुः ॥” वृत्तक्षेत्रार्द्धः । यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ । “दलीकृतं चक्रमुशन्ति चापं कोदण्डखण्डं खलु तूर्य्यगोलम् ॥” नवमराशिः । यथा, बृहत्संहितायाम् । ४२ । १० । “चापगते गृह्णीयात् कुङ्कुमशङ्खप्रवालकाचानि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-442-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चाप" आता है (4)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आलु-उचापसमास: आलु + चाप तत्पुरुष (सम्भावित)
अन्तिम पद से विभक्ति-वचन: चाप (पुं.) — सम्बोधन, एकवचन · कृदन्त: उत् + चप् + घञ् 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आलुउचाप 📚आलु 📚चाप ➤ आलु (आबनूस, काला आबनूस) + चाप (शान्त करना (भाववाचक कृदन्त))
संस्कृत: सान्त्वने · पर्याय: धनुस्, धन्वन्, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आलु 📚एक प्रकार का मूल🟠🔵🟣🟢🟤
चाप 📚सोने की वे कीलें जिन्हें लोग अगले दाँतों पर जड़वाते हैं🟠🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आलु
झारी/करवा (२.९.३१) — कर्करी, गलन्तिका
चाप
धनुष (२.८.८३) — धनुस्, धन्वन्, शरासन, कोदण्ड, कार्मुक, इष्वास

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

पदम्विच्छेदःसन्धिसूत्रम्
आलूचापआलु + उचापदीर्घ अकः सवर्णे दीर्घः (६.१.१०१)

❖ समासः

  • आलु-उचाप = आलु + उचाप तत्पुरुष (सम्भावित)

ⓘ समास के खण्ड कोश से पहचाने गए हैं; विग्रह-वाक्य व समास-प्रकार (तत्पुरुष/बहुव्रीहि आदि) अर्थ पर निर्भर करता है।

❖ कृदन्तः

  • उचाप: उत् + चप् + घञ् — भाववाचक कृदन्त

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.२ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें