🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:45 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चाप
cāpa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चाप ३ संज्ञा स्त्री॰ [देश॰] सोने की वे कीलें जिन्हें लोग अगले दाँतों पर जड़वाते हैं ।
चाप १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनुष । कमान ।
२. गणित में आधा वृत्तक्षेत्र । विशेष—सूर्यसिद्धांत में ग्रहादि के चाप निकालने की क्रिया दी हुई है ।
३. वृत्त की परिधि का कोई भाग ।
४. धनुराशि ।
चाप २ संज्ञा स्त्री॰ [हिं॰ चपना]
१. दबाव । क्रि॰ प्र॰—पड़ना ।
२. पैर की आहट । पैर जमीन पर पड़ने का शब्द । जैसे,—इतने में किसी के पैर की चाप सुनाई दी ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चाप m. n. (fr. चप, g. तालादि) a bow, Mn. vii, 192; MBh. &c.
(in geom.) an arc, Sūryas. ii f., vi, xi
Sagittarius, VarBṛS.
a rainbow (cf. इन्द्रशक्र-), BhP. i, 11, 28
a kind of astron. instrument, Gol. xi, 2 and 5
a particular constellation (= धनुस्), VarBṛ. xii, 18
a partic. measure of length, Daś.
चाप m. N. of a family.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चापः [चपस्य वंशभेदस्य विकारः अण् Tv.] 1 A bow; ताते चापद्वितीये वहति रणधुरां को भयस्यावकाशः Ve. 3. 5; so चापपाणिः ‘with a bow in hand.’ --2 The rainbow. --3 (In geom.) An arc of a circle. --4 The sign of the zodiac called Sagittarius.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चाप पु० चपस्य वंशभेदस्य विकारः अण् । १ धनुषि, अमरः मेषावधिके २ नवमे राशौ च “वृक्षगुल्मावृते चापै- रसिचर्मायुधैः स्थले” मनुः । “स चापमुत्- सृज्य विवृद्धमत्सरः” रघुः । “कस्यायमसितश्चापः पञ्चशार्दूललक्षणः” भा० वि० ४२ अ० । ३ वृत्तक्षेत्रार्द्धे “दलीकृतं चक्रमुशन्ति चापम् कोदण्डखण्डं खलु तूर्य्यगोलम्” सि० शि० । ज्याभेदेन चापभेदा नयनं च लोला० दर्शित० तच्च वाक्यं क्षेत्रशब्दे २४०४ दर्शितम् ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2916,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चापं, क्ली पुं, (चपस्य वंशविशेषस्य विकारः । “अवयवे च प्राण्यौषधिवृक्षेभ्यः ।” ४ । ३ । १३५ । इत्यण् ।) धनुः । इत्यमरः । २ । ८ । ८३ ॥ (यथा, रघुः । १२ । ४७ । “क्रमशस्ते पुनस्तस्य चापात् सममिवोद्ययुः ॥” वृत्तक्षेत्रार्द्धः । यथा, सिद्धान्तशिरोमणौ । “दलीकृतं चक्रमुशन्ति चापं कोदण्डखण्डं खलु तूर्य्यगोलम् ॥” नवमराशिः । यथा, बृहत्संहितायाम् । ४२ । १० । “चापगते गृह्णीयात् कुङ्कुमशङ्खप्रवालकाचानि ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-442-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "चाप" आता है (4)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें