🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:03:42 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

कार्मुक
kārmuka
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
कार्मुक १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनुष । यौ॰—कार्मु कोपनिषद् = धनुर्विद्या । कार्मुकभृत् = (१) धनुराशि । (२) धनुर्धर ।
२. परिधि का एक भाग । चाप ।
३. इंद्रधनुष ।
४. बाँस ।
५. सफेद खैर ।
६. बकायन ।
७. एक प्रकार का शहद ।
८. धनुराशि । नवीं राशि ।
९. रुई धुनने की धुनकी ।
१०. योग में एक आसन । विशेष—इसमें पदमासन से बैठकर दाहिने हाथ से बाएँ पैर की दो उँगलियाँ और बाएँ हाथ से दाहिने पैर की दो उँगलियाँ पकड़ते हैं ।
११. एक प्रकार का यंत्र या साधन जो धनुष के आकर का होता है (को॰) ।
१२. समुद्र या नदी तट पर स्थित एक प्रकार का गाँव (को॰) ।
कार्मुक २ वि॰ [वि॰ स्त्री॰ कार्मुकी] कर्मकुशल । कर्मदक्ष [को॰] ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. कार्मुक mfn. (Pāṇ. v, 1, 103) efficacious (as a medicine), Car.
कार्मुक m. a bamboo, L.
the plant Melia sempervirens, Bhpr.
the white Khadira tree, L.
Smilax China, Npr.
a kind of honey (v.l. गार्मुत, q.v.), L.
2. कार्मुक mf(ई)n. consisting of the wood कृमुक, ŚBr.; KātyŚr.
कार्मुक n. (ifc. f(आ). , MBh.) a bow, ŚāṅkhŚr.; Mn. &c.
कार्मुक n. a bow-shaped instrument, L.
a geometrical arc, Sūryas.
the rainbow, VarYogay.
Sagittarius, VarBṛS.
a particular constellation, VarBṛ.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (276,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
कार्मुक a. (की f.) [कर्मणे प्रभवति उकञ् P. V. 1. 103.] Fit for or able to do a work, doing it well and completely. --कं 1 A bow; तत्कार्मुकं कर्मसु यस्य शक्तिः Ki. 3. 48; त्वयि चाधिज्यकार्मुके Ś. 1. 6. --2 A bamboo. --3 The ninth sign of the zodiac. --4 A kind of machine or instrument shaped like a bow. --Comp. --भृत् m. {1} the archer or the sign Sagittarius of the zodiac. {2} an archer in general.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0398-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्म्मुक न० कर्म्मणे प्रभवति उकञ् । १ धनुषि अमरः । “कार्म्मुकेणेव गुणिना वाणः सन्धानमेष्यति” माषः । “विहाय लक्ष्मीपतिलक्ष्म कार्मुकम्” किरा० । २ कर्म्मक्षमे त्रि० मेदि० । कार्मुकं साध्यत्वेनास्त्यस्य अच् । । ३ वंशे मेदि० । ४ श्वेतखदिशे ५ हिज्जलदृक्षे ६ महानिम्बेच पु० राजनि० । मेषादिषु नवमे ७ राशौ “कार्मुकं तु परित्यज्य ऋषं (मकरम्”) संक्रमते रविः । प्रभाते चार्द्धरात्रे च स्नानं कुर्य्यात् परेऽहनि” कालमा० भविष्यपु० । कृमुकस्येदम् अण् । ८ कृमुकसंबन्धिनि [] त्रि० स्त्रियां ङीप् । “अग्नावारूढे त्रयोदशास्यां प्रादेशमात्राः समिध आदधाति” “घृतोन्नां कार्मुकीं द्र्वन्नः” इति कात्या० श्रौ० १६, ४, ३३, ३५, । अत्र कृमुकः धमनवृक्ष” कर्कः । म च श्वेतखदिरः । अतएव स्वार्थे अणन्ततया श्वेतखदिरार्थतेत्युक्तं राजनि० । तूलस्फोटने तदाकारे (आचडा) (धुनारा) इतिख्याते ९ यन्त्रेभेदे । अग्निपुराणे धनुर्वेदप्रकरणे धन्विनां वैशाखादिस्थानपञ्च- कमुक्त्वा धनुः शिक्षाप्रकारलक्षणादिकमुक्तं यथा “कार्मुकं गृह्य वामेन वाणं दक्षिणकेन तु । वैशाखे यदि वा स्थाने संस्थितोऽप्यथ वाऽऽयते । गुणाढ्यं तु ततः कृत्वा कार्मुकं प्रियकार्मुकः । अधः कोटिन्तु धनुषः फलदेशन्तु पत्रिणः । धरण्यां स्थापयित्वा तु तोलयित्वा तथैव च । भुजाभ्यां मन्दकुब्जाभ्यां प्रकोष्ठाभ्यां दृढव्रतः । न्यस्येत्वाणं धनुःश्रेष्ठे पुङ्घदेशञ्च पत्रिणः । विन्यासो धनुष- श्चैव द्वादशाङ्गुलमन्तरम् । ज्यया विशिष्टः कर्त्तव्यो नातिहीनो नचाधिकः । निवेश्य कार्मुकं नाभ्यां (धनुर्मध्ये) नितान्तं सशरं करम् । उत्क्षिपेदुन्नतं हस्त- मन्तरेणाक्षिकर्ण्णयोः । पूर्व्वेण मुष्टिना ग्राह्यं तलाग्रे दक्षिणे शरम् । हरणन्तु ततः कृत्वा शीघ्रं पूर्व्वं प्रसार- येत् । नाभ्यन्तरा नैव बाह्या नोर्द्धका नावरा तथा । न च कुब्जा न चोत्ताना न चला नातिवेष्टिता । ममा- स्थैर्य्ये गुणोपेता मौर्वी दण्डैव स्थिता । छादयित्वा ततोलक्ष्यं पूर्व्वणानेन मुष्टिना(वाममुष्टिना) । उरसा तूत्थितो यन्ता त्रिकोणावनतस्थितः । स्तब्धाङ्गो निश्चल ग्रीवो मयूराञ्चितमस्तकः । ललाटनासावक्त्रांसाः कुर्प- रोऽस्य समोभवेत् । अन्तरे द्व्यङ्गुलं ज्ञेयं चिवुकस्यास्य- कस्य च । प्रथमं त्र्यङ्गुलं प्रोक्तं द्वितीये द्व्यङ्गुलं तथा । तृतीयेऽङ्गुलमुद्दिष्टमायतं त्तिवुकास्ययोः । गृहीत्वा सायकं तूण्या मयूराञ्चितमस्तकः । तर्ज्जन्याङ्गुष्ठकेनाथ पूरयेत् सायकं पुनः । अनामया पुनर्गृह्य तथा मध्यमयाऽपि च । तावदाकर्षयेद्वेगात् यावद्वाणःप्रपूरितः । एवंविधमुप- क्रम्य मोक्तव्योविधिवत् खगः । दृष्टिमुष्टिगतं लक्ष्यं भिन्द्याद्वाणेन सुव्रतः । त्यक्त्वा तु पश्चिमं हस्तं क्षिपेद्वेगेन पृष्ठतः । एतदुच्छेदमिच्छन्ति ज्ञातव्यं हि त्वया द्विज! । कुर्परं तदध । कुर्य्यादाकृष्य तु धनुष्मता । ऊर्द्ध्वं वै लस्तके (धनुर्मध्ये) कुर्य्यादङ्कश्लिष्टन्तु मध्यमम् । ज्येष्ठं प्रकृष्टं विज्ञेयं धनुः शास्त्रविशादैः । ज्येष्ठस्तु सायको ज्ञेयोभवेद्द्व्यदश मुष्टिकः । एकादशस्तथा मध्यः कनीयान् दशमुष्टिकः । [] चतुर्हस्तं धनुः श्रेष्ठं त्रयं सार्द्धन्तु मध्यमम् । कनी- यस्तु त्रयं प्रोक्तं नित्यमेव पदातिनः । अश्वे रथे गजे ज्येष्ठः सदैव परिकीर्त्तितः” “पूर्णायतं द्विजः कृत्वा ततो मांसैर्गतायुषाम् । सुनिर्धौतं ततः कृत्वा यज्ञभूमौ विधानवत् । ततो वाणं समागृह्य दंशितः सुसमाहितः । तूणमासाद्य बन्धीयात् दृढां कक्ष्याञ्च दक्षिणाम् । विलक्ष्यमपि लब्धा यस्तत्र चैव सुसंस्थितः । ततः समुद्धरेद्वाणं तूणाद्दक्षिणपाणिना । तेनैव सहितं भध्ये शरं संगृह्य धारयेत् । आकृष्
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
कार्म्मुकं क्ली, (कर्म्मणे प्रभवतीति । “कर्म्मण [] उकञ्” । ५ । १ । १०३ । इति उकञ् ।) धनुः । इत्यमरः । २ । ८ । ८३ । धनुक् इति भाषा ॥ (यथा, माघे । २ । ९७ । “कार्म्मुकेणेव गुणिना वाणः सन्धानमेष्यति” ॥)
कार्म्मुकः, पुं, (कार्म्मुकं धनुः साध्यत्वेनास्त्यस्य इति अच् ।) वंशः । वाँश् इति भाषा । (कर्म्मणे कार्य्याय प्रभवतीति । कर्म्मन् + उकञ् ।) कर्म्मक्षमे त्रि । इति मेदिनी ॥ श्वेतखदिरः । हिज्जलः । महा- निम्बः । इति राजनिर्घण्टः ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-108-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "कार्मुक" आता है (1)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें