🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:34:48 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

धनु
dhanu
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
धनु संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. धनुस् । चाप । कमान । विशेष— दे॰ धनुस् ।
२. ज्योतिष की बारह राशियों में से नवीं राशि जिसके अंतर्गत मूल और पूर्वाषाढ़ नक्षत्र तथा उत्तराषाढ़ा का एक चरण आता है । इसे तौक्षिक भी कहते हैं । विशेष— दे॰ राशि ।
३. फलित ज्योतिष में एक लग्नविशेष जिसका परिमाण ५ । १७ । २० है । विशेष—प्रत्येक दिन रात में बारह लग्न माने जाते हैं । पूस के महीने में सूर्येदय धनु लग्न में होता है ।
४. हठयोग के एक आसन का नाम ।
५. पियाल् वृक्ष ।
६. चार हाथ की एक माप ।
७. गोल क्षेत्र के आधे से कम अंश का क्षेत्र ।
८. रेतीला तट (को॰) ।
९. तीरंदाज (को॰) ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनु m. or (Uṇ. i, 82) 2. धनू f. (fr. √ 2. धन्?) a bow, Hit.; Śāntiś.
a measure of 4 Hastas or cubits, L. (cf. धन्व्-अन्तर below)
the sign of the zodiac Sagittarius, Priy. i, 5
Buchanania Latifolia, L.
Semecarpus Anacardium, L.
accord. to some also, ‘water, juice &c.’; cf. √ धन्व्, धनुतृ.
(धनु, or धनू) f. a dry sandbank, a sandy shore [cf. Eng. bight, Germ. Bucht], RV.; AV. i, 17 (nom. ˚नूस्).
धनुः in comp. for ˚नुस्.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (509,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
धनुः 1 A bow (perhaps for धनुस् q. v.). --2 N. of the प्रियंगु tree. --3 A measure of four hastas. --4 The sign Sagittarius of the zodiac. --5 An archer. --f. A sandy shore.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0591-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
धनु पु० धन--उन् । १ प्रियङ्गुवृक्षे २ धनुर्द्धरे त्रि० मेदि० । ३ शीघ्रगन्तरि च “शव्याहरी धनुतरौ” ऋ० ४ । ३५ । ५ । “धनुतरौ शीघ्रगन्तृतरौ” भा० । ४ धनुषि च धन्वन्तरिः ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (3841,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
🔁 जिनके अर्थ में "धनु" आता है (6)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें