🕉️ 22 November 2026, Sunday · 04:55:18 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

दृक्काण
dṛkkāṇa
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
दृक्काण संज्ञा पुं॰ [यू॰ डेकानस, तुल॰ सं॰ द्रेक्काण] फलित ज्योतिष में एक राशि का तीसरा भाग जो दश अंशो का होता है । विशेष—प्रत्येक राशि तीस अंशों की होती है । राशि को तीन भागों में विभक्त करके एक एक भाग को दृक्काण कहते हैं । इस प्रकार किसी एक राशि में प्रथम, द्वितीय और तृतिय तीन दृक्काण होते हैं । उस राशि का ही अधिपति प्रथम दृक्काण का स्वामी होता है, उससे पाँचवीं राशि का द्वितिय दृक्काण का, और इससे नवीं राशि का तृतिय दृक्काण का । जैसे, मेष राशि का स्वामी मंगल है । अतः मेष राशि के प्रथम दृक्काण का स्वामी मंगल, द्वितिय दृक्काण का रवि, (जो मेष से पाँचवीं राशि, सिंह का स्वामी है) और तृतीया दृक्काण का बृहस्पति (जो मेष से नवीं राशि, धनु, का स्वामी है) होगा । यह दृक्काण फलित ज्योतिष में काम आता है । शुभ ग्रहों के दृक्काण का नाम 'जल' और अशुभ ग्रहों के के दृक्काण का 'दहन' है । जल दृक्काण में जिसका जन्म होता है उसकी मृत्यु जल में होती है और दहन दृक्काण में जिसका जन्म होता है उसकी मृत्यु अग्नि से होता है । राशियों के अनुसार दृक्काणों के अनेक नाम कल्पित किए गए हैं ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
दृक्—काण m. See दृकाण.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (491,2)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृक्काण न० ज्यो० उक्ते राशेर्दशांशरूपे तृतीयांशे द्रेक्काणे तथा च एकैकराशौ त्रंयो द्रेक्काणास्तेन द्वादशराशिषु ३६ द्रेकाणा भवन्ति मेषादिराशिस्थानां तेषां षट्त्रिंशतः- क्रमेण स्वरूपाणि वृहज्जा० ३६ श्लोकैरुक्तानि यथा “कट्यां सितवस्त्रवेष्टितः कृष्णः शक्त इवाभिरक्षितुम् । रौद्रः परशुं समुद्यतं धत्ते रक्तविलोचनः पुमान् १ । रक्ताम्बराभूषणभक्ष्यचित्ता कुम्भाकृतिर्वाजिमुखी तृषार्त्ता । एकेन पादेन च मेषमध्ये दृक्काणरूपं यवनोपदिष्टम् २ । क्रूरः कलाज्ञः कपिलः क्रियार्थी भग्नव्रतोऽभ्युद्यत दण्डहस्तः । रक्तानि वस्त्राणि बिभर्त्ति चण्डो मेषे तृतीयः कथितस्त्रिभागः ३ । कुञ्चितलूनकचा घटदेहा- दग्धपटा तृषिताशनचित्ता । आभरणान्यभिवाञ्छति नारी रूपमिदं वृषभे प्रथमस्य ४ । क्षेत्रधान्यगृहधेनु- कलाज्ञो लाङ्गले सशकटे कुशलश्च । स्कन्धमुद्वहति गोपतितुल्यं क्षुत्परोऽजदनो मलवासाः ५ । द्विपसमकायः पाण्डुरदंष्ट्रः शरभसमाङ्घ्रिः पिङ्गलमूर्तिः । अविमृग- लोभव्याकुलचित्तो वृषभवनस्य प्रान्तगतोयम् ६ । सूच्या- श्रयं समभिवाञ्छति कर्म नारी रूपान्विता ऽऽभरणकार्य- कृतादरा च । हीनप्रजोच्छ्रितभुजर्तुमती त्रिभाग- माद्यं तृतीयभवनस्य वदन्ति तज्ज्ञाः ७ । उद्यानसंस्थः कवची धनुष्मान् शूरोऽस्त्रधारी गरुडाननश्च । क्रीडा- त्मजालङ्करणार्थचिन्तां करोति मध्ये मिथुनस्य राशेः ८ । भूषितो वरुणवद्बहुरत्नो बद्धतूणकवचः सधनष्कः । नृत्यवादनकलासु च विद्वान् काव्यकृन्मिथुनराश्यवसाने ९ । पत्रमूलफलभृद्द्विपकायः कानने मलयगः शरभाङ्घ्रिः । क्रोडतुल्यवदनो हयकण्ठः कर्कटे प्रथमरूपमुशन्ति १० । पद्मार्चिता मूर्द्धनि भोगियुक्ता स्त्री कर्कशारण्यगता विरौति । शाखां पलाशस्य समाश्रिता च मध्ये स्थिता कर्कटकस्य राशेः ११ । भार्याभरणार्थसर्णवं नौस्थो गच्छति सर्पवेष्टितः । हैमैश्च युतो विभूषणैश्चिपिटास्योऽन्त्यगतश्च कर्कटे १२ । शाल्मलेरुपरि गृध्रजम्बुकौ श्वा नरश्च मलिनाम्बरान्वितः । रौति मातृपितृविप्रयोजितः सिं- हरूपमिदमाद्यमुच्यते १३ । हयाकृतिः पाण्डुरमाल्य- शेखरो बिभर्ति कृष्णाजिनकम्बलं नरः । दुरासदः सिंह इवात्तकार्मुको नताग्रनासो मृगराजमध्यमः १४ । [] ऋक्षाननो वानरतुल्यचेष्टो बिभर्त्ति दण्डं फलमामिषं च । कूर्ची मनुष्यः कुटिलैश्च केशैर्मृगेश्वरस्यान्तगतस्त्रि- भागः १५ । पुष्पप्रपूर्णेन घटेन कन्या मलप्रदिग्धाम्बर- संवृताङ्गी । वस्त्रार्थसंयोगमभीष्टमाना गुरीः कुलं वाञ्छति कन्यकाद्यः १६ । पुरुषः प्रगृहीतलेखनिः श्यामो वस्त्रशिरा व्ययायकृत् । विपुलं च बिभर्त्ति कार्मुकं रोमव्याप्ततनुश्च मध्यमः १७ । गौरी सुधौताग्र्यदुकूल- गुप्ता समुच्छ्रिता कुम्भकटाहहस्ता । देवालयं स्त्री प्रयता प्रवृत्ता वदन्ति कन्यान्त्यगतन्त्रिमागम् १८ । वीथ्यन्तरा- पणगतः पुरुषस्तुलावानुन्मानमानकुशलः प्रतिमानहस्तः । भाण्डं विचिन्तयति तस्य च मूल्यमेतद्रूपं वदन्ति यवनाः प्रथमं तुलायाः १९ । कलशं परिगृह्य विनिःपतितुं समभीप्सति गृध्रमुखः पुरुषः । क्षुधितस्तृषितश्च कलत्र- सुतान्मनसैति तुलाधरमध्यगतः २० । विभीषयन् तिष्ठति रत्नचित्रितो वने मृगान् काञ्चनतूणवर्मभृत् । फला- मिषं वानररूपभृन्नरस्तुलावसाने यवनैरुदाहृतः २१ । वस्त्रै- र्विहीनाऽऽभरणैश्च नारी महासमुद्रात् समुपैति कूलम् । स्थानच्युता सर्पनिबद्धपादा मनोरमा वृश्चिकराशिपूर्वः । स्थानसुखान्यभिवाञ्छति नारी भर्तृकृते भुजगावृतदेहा । कच्छपकुम्भसमानशरीरा वृश्चिकमध्यमरूपमुशन्ति २३ । पृथु- लचिपिटकूर्मतुल्यवक्त्रः श्वमृगवराहशृगालभीषकारी । अवति च मलयाकरप्रदेशं मृगपतिरन्त्यगतय्स वृश्चि- कस्य २४ ।
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
दृक्काणः, पुं, द्रेक्काणः । इति ज्योतिषम् ॥
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-738-b)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬