🕉️ 19 November 2026, Thursday · 01:57:25 PM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

चापल
cāpala
🟠 शब्दसागर🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
🟠 हिन्दी शब्दसागरहिन्दी में अर्थ
चापल १ संज्ञा पुं॰ [सं॰]
१. चंचलता । शोखी ।
२. अस्थिरता ।
३. क्षोभ (को॰) ।
चापल पु २ वि॰ [हिं॰ चपल] चंचल ।
स्रोत: हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चापल n. (fr. चप्˚, g. युवादि) mobility, swiftness, Ragh. iii, 42; BhP. vii, 12, 20
agitation, unsteadiness, fickleness, inconsiderateness, insolence, Gaut. ix, 50; Pāṇ. viii, 1, 12, Vārtt. 5, MBh. &c.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (393,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
चापलं, --ल्यं [चपलस्य भावः कर्म वा [] अण् पक्षे ष्यञ्] 1 Quick motion, swiftness. --2 Fickleness, unsteadiness, transitoriness; Ki. 2. 41. --3 Inconsiderate or rash conduct, rashness, rash act; धिक् चापलं U. 4; तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः R. 1. 9; स्वचित्तवृत्तिरिव चापलेभ्यो निवारणीया K. 101; Ku. 3. 41. --4 Restiveness (as of a horse); पुनः पुनः सूतनिषिद्धचापलं R. 3. 42. --5 Boldness; Ku. 5. 40. --6 Agitation, tremour.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0490-b)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चापल न० चपलस्य भावः कर्म्म वा अण् । अविमृष्य- कारितारूपे प्रयोजनं विनाऽपि पाण्यादेश्चालनरूपे वा १ चपलकर्म्मणि चपलशब्दे उदा “मात्सर्य्यद्वेष- रागादेश्चापलं त्वनवस्थितिः” सा० द० २ उक्तलक्षणे नव- स्थाने च । ष्यञ् । चापल्यमप्यत्र ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2916,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
चापलं, क्ली, (चपलस्य भावः कर्म्म वा युवादित्वा- दण् ।) अनवस्थितिः । इति हेमचन्द्रः । २ । २२९ ॥ तस्य लक्षणं यथा, साहित्यदर्पणे । “मात्सर्य्यद्वेषरागादेश्चापलन्त्वनवस्थितिः ॥” (यथा, रघुः । १ । ९ । “तद्गुणैः कर्णमागत्य चापलाय प्रचोदितः ॥”)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (2-442-c)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें