🕉️ 20 November 2026, Friday · 08:05:23 PM · CDSHARMA.IN

🕉️ श्लोकार्थ-बोधिनी

॥ श्लोकानां विश्लेषिका ॥ — पदच्छेद, पदपरिचय, पदार्थ, अन्वय, भावार्थ व व्याकरण

मार्जयतु

लम्बा गद्य (४००० अक्षर तक) भी लिख सकते हैं — वाक्य-वार विश्लेषण होगा। एक शब्द लिखने पर उसका अर्थ, सभी सम्भावित रूप, और पूरी शब्दरूप/धातुरूप तालिका दिखेगी।

📚 हर पद का बृहद् अर्थ उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश (पाँच प्रामाणिक कोश, लगभग २.८ लाख शब्द) से — विश्लेषण में किसी भी पद के आगे 📚 छुएँ।

🔎 पहचाना गया: एक शब्द

🔔 मूलशब्दः

आवृति

🌸 पदच्छेदः स्वचालित

आवृति

"+" = एक ही लिखित शब्द के भीतर सन्धि-विच्छेद · डैश (-) वाले = समास का पूर्वपद

📖 शब्दकोशः — शब्द का पूर्ण परिचय कोश-आधारित

आवृति

अर्थ: मुड़ती हुई, प्रविष्ट होती हुई

व्युत्पत्ति: आ+वृत्+क्विप् (कृदन्त)

सम्भावित विश्लेषण (सबसे सम्भावित पहले):

  1. आवृत् (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन

📗 शब्द-रूपावली में पूरी तालिका

शब्दरूप — आवृत् (स्त्रीलिङ्ग)

विभक्तिएकवचनद्विवचनबहुवचन
प्रथमाआवृत् / आवृद्आवृतौआवृतः
द्वितीयाआवृतम्आवृतौआवृतः
तृतीयाआवृताआवृद्भ्याम्आवृद्भिः
चतुर्थीआवृतेआवृद्भ्याम्आवृद्भ्यः
पञ्चमीआवृतःआवृद्भ्याम्आवृद्भ्यः
षष्ठीआवृतःआवृतोःआवृताम्
सप्तमीआवृतिआवृतोःआवृत्सु
सम्बोधनहे आवृत् / हे आवृद्हे आवृतौहे आवृतः

रंगीन खाना = आपका लिखा रूप। रूप प्रतिमान (paradigm) से बने हैं; कुछ शब्दों के वैकल्पिक/आर्ष रूप भिन्न हो सकते हैं।

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश — आवृत्
आवृत्
āvṛt
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-√ वृत् P. (only pf. in RV., -ववर्त) Ā. -वर्तते (aor. 3. sg. आवृत्सत, RV. viii, 1, 29; Inf. -वृते, RV. iii, 42, 3) to turn or draw round or back or near, RV.; ŚāṅkhŚr.; to turn or go towards; to turn round or back, return, revolve, RV.; AV.; VS.; ŚBr.; ChUp.; MBh.; Kathās.; R. &c.: Caus. P. -वर्तयति (Ved. Subj. -ववर्तति Pot. -ववृत्यात्, &c.) Ā. -वर्तयते (Ved. Pot. -ववृतीत, &c.) to cause to turn, roll; to draw or turn towards; to lead near or towards; to bring back; to turn round or back, RV.; AV.; VS.; TBr.; MBh.; BhP. &c.; to repeat, recite, say repeatedly; to pray, ĀśvŚr.; KātyŚr.; Kathās.; R.; Hariv. &c.: Intens. -वरीवर्त्ति, RV. i, 164, 31; AV. ix, 10, 11, &c., to move quickly or repeatedly.
2. आ-वृत् f. turning towards or home, entering, RV.
turn of path or way, course, process, direction, AV.; VS.; TS.; ŚBr.
progress of an action, occurrence, a series of actions, ŚBr.; AitBr. &c.
doing an act without speaking or silently (cf. अग्निहोत्रावृत्), ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvŚr. &c.
order, method, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (156,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवृत् {c1c} A. 1 To turn round, revolve. --2 To return, come or turn back; धेनुराववृते वनात् R. 1. 82, 2. 19; Bg. 8. 26. --3 To go to or towards. --4 To be restless or uneasy; Māl. 1. 41. --Caus. 1 To cause to turn or revolve; अक्षबलयमावर्तयंतं K. 42 telling the beads. --2 To roll, turn about or over. --3 To cause to roll down, shed (as tears &c.). --4 To attract, win over (see आवृज्) --5 To repeat, recite.
आवृत् f. 1 Causing to turn towards. --2 Turning towards or round; entering. --3 Order, succession, method, mode, manner; अनयैवावृता कार्यं पिंडनिर्वपणं सुतैः Ms. 3. 248; Y. 3. 2. --4 Progress of an [] action; occurrence. --5 Turn of a path, course, direction. --6 A purificatory rite; Ms. 2. 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0262-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवृत् स्त्री आ + वृत--सम्प० क्विप् । १ आवर्त्तने २ भ्रामणे ३ पुनःपुनश्चालने “सूर्य्यस्यावृतमन्वावर्त्ते दक्षिणामन्वावृतम्” अथ० १०, ५, ३७, ४ पुनःपुनरेकजातीयक्रियाकरणे । आधारे क्विप् । ५ परिपाट्याम् अनुक्रमे ६ इतिकर्त्तव्यताप्र- कारे । “अनयै वावृता कार्य्यं पिण्डनिर्वापणं बुधैः” मनुः । “आवृते सोमपीतये” ऋ० ३, ४२, ३, ७ संस्कारे च । “अ “मन्त्रिका तु कार्य्या वै स्त्रीणामावृदशेषतः । संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम्” मनुः । ८ तूष्णीम्भावे च । “आवृतैव पर्य्यग्नि कृत्वोदकं नयन्ति” आश्व० गृ० । “आवृतैव तूष्णीमेवेत्यर्थः” वृत्तिः । कर्त्तरि क्विप् । ९ आवर्त्तमाने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0831,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवृत्, स्त्री, (आङ् + वृत् + क्विप् ।) अनुक्रमः । परिपाटी । इत्यमरः ॥ (प्रकारः । जातकर्म्मादि- क्रियाकलापः । यथा मनुः, ३ । २४८ । २ । ६६ । “अनयैवावृता कार्य्यं पिण्डनिर्वपणं सुतैः” । [] “अमन्त्रिका तु कार्य्ययं स्त्रीणामावृदशेषतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-194-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)

🌹 पदपरिचयः स्वचालित

पदम्विवरणम्
आवृतिआवृत् (स्त्री.) — सप्तमी विभक्ति, एकवचन 📚

🌷 पदार्थः कोश-आधारित

आवृति 📚 ➤ मुड़ती हुई, प्रविष्ट होती हुई

📚 उमा महाशब्दकोश ५ कोश

शब्दसंक्षिप्त अर्थकोश
आवृत् 📚√ वृत् P. (only pf. in RV., -ववर्त) Ā. -वर्तते (aor. 3. sg. आवृत्सत,…🔵🟣🟢🟤

ⓘ शब्द छूने पर हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम् व शब्दकल्पद्रुम — पाँचों कोशों का पूरा अर्थ, व्युत्पत्ति, उद्धरण व पर्याय यहीं खुलेंगे। · उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश ↗

📚 अमरकोश-सम्बन्धः अमरकोश

शब्दअमरकोश — विषय, पर्याय
आवृत्
क्रम (२.७.४०) — आनुपूर्वी, परिपाटी, अनुक्रम
घेरा/ढका हुआ (३.१.८९) — वेष्टित, वलयित, संवीत, रुद्ध

ⓘ विषय पर क्लिक करें — अमरकोश का वह मूल श्लोक अन्वय, अनुवाद व भावार्थ सहित खुलेगा; शब्द पर क्लिक करें — शब्द-रूपावली।

⚙️ व्याकरणम् स्वचालित

❖ सन्धिः

इस श्लोक में शब्दों के भीतर कोई सन्धि नहीं पहचानी गई।

❖ समासः

कोई समस्त पद नहीं पहचाना गया (या पूरा सामासिक शब्द कोश में सीधे मिल गया)।

❖ कृदन्तः

  • आवृति: आ+वृत्+क्विप् (कोश-व्युत्पत्ति)

❖ तद्धितान्तः

कोई तद्धितान्त पद नहीं पहचाना गया।

विश्लेषण-समय: ०.१ सेकण्ड

⚑ कोई विश्लेषण गलत लगा? सूचित करें — इससे साधन सुधरता है
यह साधन कैसे काम करता है: सब कुछ इसी वेबसाइट के सर्वर पर होता है — कोई बाहरी API/AI नहीं, आपका श्लोक कहीं भेजा या सहेजा नहीं जाता। पदच्छेद पाणिनीय सन्धि-नियमों के उल्टे प्रयोग से, पदपरिचय लगभग ७.५ लाख शब्द-रूपों व १.२ लाख प्रातिपदिकों के कोश से, अर्थ आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश व अमरकोश से (और बृहद् अर्थ उमा महाशब्दकोश से — हिन्दी शब्दसागर, मोनियर-विलियम्स, आप्टे, वाचस्पत्यम्, शब्दकल्पद्रुम), और अन्वय विभक्ति-क्रम के नियमों से बनता है। स्वचालित होने से कहीं-कहीं विकल्प गलत चुना जा सकता है (हर पद के "अन्य सम्भावना" देखें); श्रीमद्भागवत के श्लोकों पर साइट की जाँची हुई टीका दिखती है।
शब्द-डेटा साभार: ashtadhyayi.com (शब्दरूप, धातुरूप, आप्टे संस्कृत-हिन्दी कोश, अमरकोश) · सूत्र-लिंक: लघुसिद्धान्तकौमुदी।
💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें