🕉️ 20 November 2026, Friday · 12:14:46 AM · CDSHARMA.IN

📚 उमा संस्कृत-हिन्दी महाशब्दकोश

अर्थ · व्याकरण · व्युत्पत्ति · पर्याय · समास · शास्त्रीय उद्धरण — पाँच प्रामाणिक कोश व अमरकोश एक साथ

279,511 शीर्ष-शब्द · 452,554 कोश-प्रविष्टियाँ

आवृत्
āvṛt
🔵 मोनियर-विलियम्स🟣 आप्टे🟢 वाचस्पत्यम्🟤 शब्दकल्पद्रुम
📗 अमरकोश — पर्याय
🔵 मोनियर-विलियम्स संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
1. आ-√ वृत् P. (only pf. in RV., -ववर्त) Ā. -वर्तते (aor. 3. sg. आवृत्सत, RV. viii, 1, 29; Inf. -वृते, RV. iii, 42, 3) to turn or draw round or back or near, RV.; ŚāṅkhŚr.; to turn or go towards; to turn round or back, return, revolve, RV.; AV.; VS.; ŚBr.; ChUp.; MBh.; Kathās.; R. &c.: Caus. P. -वर्तयति (Ved. Subj. -ववर्तति Pot. -ववृत्यात्, &c.) Ā. -वर्तयते (Ved. Pot. -ववृतीत, &c.) to cause to turn, roll; to draw or turn towards; to lead near or towards; to bring back; to turn round or back, RV.; AV.; VS.; TBr.; MBh.; BhP. &c.; to repeat, recite, say repeatedly; to pray, ĀśvŚr.; KātyŚr.; Kathās.; R.; Hariv. &c.: Intens. -वरीवर्त्ति, RV. i, 164, 31; AV. ix, 10, 11, &c., to move quickly or repeatedly.
2. आ-वृत् f. turning towards or home, entering, RV.
turn of path or way, course, process, direction, AV.; VS.; TS.; ŚBr.
progress of an action, occurrence, a series of actions, ŚBr.; AitBr. &c.
doing an act without speaking or silently (cf. अग्निहोत्रावृत्), ŚBr.; KātyŚr.; ĀśvŚr. &c.
order, method, ŚBr.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (156,1)
स्रोत: Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
🟣 आप्टे संस्कृत-अंग्रेज़ी कोशअंग्रेज़ी में अर्थ
आवृत् {c1c} A. 1 To turn round, revolve. --2 To return, come or turn back; धेनुराववृते वनात् R. 1. 82, 2. 19; Bg. 8. 26. --3 To go to or towards. --4 To be restless or uneasy; Māl. 1. 41. --Caus. 1 To cause to turn or revolve; अक्षबलयमावर्तयंतं K. 42 telling the beads. --2 To roll, turn about or over. --3 To cause to roll down, shed (as tears &c.). --4 To attract, win over (see आवृज्) --5 To repeat, recite.
आवृत् f. 1 Causing to turn towards. --2 Turning towards or round; entering. --3 Order, succession, method, mode, manner; अनयैवावृता कार्यं पिंडनिर्वपणं सुतैः Ms. 3. 248; Y. 3. 2. --4 Progress of an [] action; occurrence. --5 Turn of a path, course, direction. --6 A purificatory rite; Ms. 2. 66.
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0262-a)
स्रोत: V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
🟢 वाचस्पत्यम् (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवृत् स्त्री आ + वृत--सम्प० क्विप् । १ आवर्त्तने २ भ्रामणे ३ पुनःपुनश्चालने “सूर्य्यस्यावृतमन्वावर्त्ते दक्षिणामन्वावृतम्” अथ० १०, ५, ३७, ४ पुनःपुनरेकजातीयक्रियाकरणे । आधारे क्विप् । ५ परिपाट्याम् अनुक्रमे ६ इतिकर्त्तव्यताप्र- कारे । “अनयै वावृता कार्य्यं पिण्डनिर्वापणं बुधैः” मनुः । “आवृते सोमपीतये” ऋ० ३, ४२, ३, ७ संस्कारे च । “अ “मन्त्रिका तु कार्य्या वै स्त्रीणामावृदशेषतः । संस्कारार्थं शरीरस्य यथाकालं यथाक्रमम्” मनुः । ८ तूष्णीम्भावे च । “आवृतैव पर्य्यग्नि कृत्वोदकं नयन्ति” आश्व० गृ० । “आवृतैव तूष्णीमेवेत्यर्थः” वृत्तिः । कर्त्तरि क्विप् । ९ आवर्त्तमाने त्रि० ।
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (0831,a)
स्रोत: तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🟤 शब्दकल्पद्रुम (संस्कृत-संस्कृत)संस्कृत में अर्थ
आवृत्, स्त्री, (आङ् + वृत् + क्विप् ।) अनुक्रमः । परिपाटी । इत्यमरः ॥ (प्रकारः । जातकर्म्मादि- क्रियाकलापः । यथा मनुः, ३ । २४८ । २ । ६६ । “अनयैवावृता कार्य्यं पिण्डनिर्वपणं सुतैः” । [] “अमन्त्रिका तु कार्य्ययं स्त्रीणामावृदशेषतः” ॥)
📄 मूल मुद्रित पृष्ठ (1-194-a)
स्रोत: राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
🔗 इससे बने/आरम्भ होने वाले शब्द (समास व व्युत्पन्न)
स्रोत व श्रेय:
  • हिन्दी शब्दसागर — नागरी प्रचारिणी सभा, काशी (1916–1928; सं. श्यामसुन्दरदास आदि)। सार्वजनिक (मुक्त) कृति। डिजिटल पाठ: indic-dict (sanskrit-coders) परियोजना — OCR से बना होने के कारण कहीं-कहीं वर्तनी-दोष सम्भव।
  • Monier-Williams, A Sanskrit-English Dictionary (1899). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries, University of Cologne — CC BY-NC-SA।
  • V. S. Apte, The Practical Sanskrit-English Dictionary (1890). डिजिटल संस्करण © The Sanskrit Library & Thomas Malten / Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA 3.0।
  • तारानाथ तर्कवाचस्पति, वाचस्पत्यम् (1873–1884). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।
  • राधाकान्तदेव, शब्दकल्पद्रुम (1822–1858). डिजिटल संस्करण: Cologne Digital Sanskrit Dictionaries — CC BY-NC-SA।

Cologne Digital Sanskrit Dictionaries के डिजिटल पाठ CC BY-NC-SA लाइसेंस के अनुसार निःशुल्क, गैर-व्यावसायिक उपयोग हेतु श्रेय सहित प्रस्तुत हैं। यह शब्दकोश-सेवा पूर्णतः निःशुल्क है। पुराने मुद्रित ग्रन्थों के डिजिटल पाठ में कहीं-कहीं टंकण/OCR दोष सम्भव हैं — सन्देह होने पर "📄 मूल मुद्रित पृष्ठ" देखें।

💬 ज्योतिषीय प्रश्न पूछें